Abstract
Trzy Krytyki Kanta wyznaczają trzy porządki: natury, wolności i ich możliwego połączenia. Krytyka czystego rozumu bada prawodawstwo rozumu w obszarze poznania przyrody, Krytyka praktycznego rozumu — prawodawstwo wolności w obszarze moralnym, a Krytyka władzy sądzenia szuka przejścia między tymi dwiema dziedzinami. Władza sądzenia działa jako ogniwo pośrednie między intelektem a rozumem, ponieważ wiąże świat zmysłowy z możliwością wolności. W tym kontekście Kant analizuje także uczucie przyjemności i przykrości: nie jako zwykły fakt zmysłowy, lecz jako moment ujawniający stosunek podmiotu do rzeczywistości i do własnych władz poznawczych.
U Kanta architektura filozofii krytycznej nie składa się z trzech luźnych traktatów, lecz z trzech powiązanych analiz władz podmiotu. Każda z Krytyk bada inny sposób prawodawstwa rozumu, a razem mają pokazać, jak człowiek może być zarazem istotą poznającą przyrodę i istotą wolną, zdolną do działania moralnego.
Krytyka czystego rozumu: prawodawstwo natury
W Krytyce czystego rozumu chodzi o filozofię teoretyczną. Bada ona prawodawstwo rozumu poprzez pojęcia przyrody, dochodzące do skutku za pośrednictwem czystego intelektu. Pytanie podstawowe brzmi tu: jak możliwe jest poznanie przedmiotów doświadczenia i jakie warunki a priori musi spełniać doświadczenie, aby mogło mieć charakter obiektywny.
Ten obszar dotyczy świata zmysłowego jako świata natury, czyli świata podpadającego pod konieczne prawidłowości. Intelekt nie tworzy rzeczy, lecz ustanawia formę ich poznawalności jako przedmiotów doświadczenia. Prawodawstwo ma tu sens transcendentalny: to intelekt wyznacza warunki, pod którymi przyroda może być poznawana jako uporządkowana całość zjawisk.
Krytyka praktycznego rozumu: prawodawstwo wolności
W Krytyce praktycznego rozumu Kant przechodzi do filozofii praktycznej. Bada prawodawstwo rozumu poprzez pojęcie wolności, dochodzące do skutku za pośrednictwem praktycznego rozumu. Nie chodzi już o to, jak poznajemy to, co jest, lecz o to, jak rozum wyznacza to, co powinno być.
Tutaj człowiek ujmuje siebie nie jako element przyrody podległy konieczności, lecz jako istotę zdolną do autonomii. Wolność nie jest w tym kontekście przedmiotem doświadczenia empirycznego, lecz warunkiem sensu prawa moralnego. Rozum praktyczny daje sobie samemu prawo i tym samym ujawnia człowieka jako podmiot moralny.
Filozofia teoretyczna - bada prawodawstwo rozumu poprzez pojecia przyrody, dochodzace do skutku za posrednictwem czystego intelektu
Filozofia praktyczna - bada prawodawstwo rozumu poprzez pojecie wolnosci dochodzace do skutku za posrednictwem praktycznego rozumu
Problem przejścia między naturą a wolnością
Między pierwszą a drugą Krytyką pojawia się trudność. Z jednej strony mamy świat przyrody i zmysłowości, podporządkowany konieczności. Z drugiej — świat moralny, w którym człowiek musi myśleć siebie jako wolnego. Problem nie polega tylko na zestawieniu dwóch tematów, lecz na wyjaśnieniu, jak te dwa porządki mogą współnależeć do jednego podmiotu i jednego świata.
Pytanie brzmi więc:
- jak połączyć przyrodę i świat zmysłowy z wolnością i światem moralnym
- jak pomyśleć człowieka jako należącego zarazem do porządku natury i do porządku autonomii
- jak uniknąć rozpadu filozofii na dwa całkowicie odrębne obszary
Krytyka władzy sądzenia jako ogniwo pośrednie
Na to pytanie odpowiada Krytyka władzy sądzenia. Władza sądzenia stanowi ogniwo pośrednie między intelektem a rozumem, a więc między porządkiem poznania przyrody a porządkiem wolności. Jej funkcja nie polega na ustanawianiu nowych praw przyrody ani nowych praw moralnych, lecz na umożliwieniu przejścia między tymi dwoma dziedzinami.
W tym sensie trzecia Krytyka nie jest dodatkiem do dwóch pierwszych. Jej zadaniem jest pokazanie, że istnieje taki sposób odnoszenia się do świata, w którym przyroda może być ujmowana jako pozostająca w pewnej zgodności z naszymi władzami poznawczymi i z przeznaczeniem moralnym człowieka. Władza sądzenia nie znosi różnicy między naturą a wolnością, ale pozwala pomyśleć ich relację.
Człowiek jako istota wolna
W perspektywie trzeciej Krytyki człowiek nie jest jedynie obserwatorem przyrody ani samym tylko wykonawcą prawa moralnego. Jest istotą, która może doświadczać świata w taki sposób, że empiryczna rzeczywistość nie jawi się wyłącznie jako mechaniczny układ zjawisk. Szczególne znaczenie zyskuje tu zdolność do zachwytu, doceniania i estetycznego odnoszenia się do rzeczywistości.
To właśnie w tym miejscu pojawia się myśl, że doświadczenie piękna i przyjemności odsłania pewną wolność podmiotu. Nie chodzi o wolność rozumianą jako dowolność ani o zwykłą reakcję zmysłową, lecz o swobodną grę władz poznawczych i o taki sposób odnoszenia się do przedmiotu, który nie jest podporządkowany interesowi użytkowemu ani pojęciowemu poznaniu przedmiotu jako obiektu wiedzy.
Piękno, przyjemność i pośrednictwo między poznaniem a wolnością
W notatkach warto zachować intuicję, że piękno i uczucie przyjemności łączą poznanie z domeną wolności, ale trzeba ją doprecyzować po kantowsku. U Kanta piękno nie „dowodzi” wolności w sensie teoretycznym. Pokazuje raczej taki sposób działania podmiotu, w którym zmysłowość i poznanie pozostają w swobodnej harmonii, a ta harmonia ma znaczenie dla przejścia ku sferze wolności.
Doświadczenie piękna:
- wyrasta z kontaktu z rzeczywistością empiryczną
- nie sprowadza się do czystego wrażenia zmysłowego
- wiąże się z uczuciem przyjemności
- ujawnia relację między przedmiotem a naszymi władzami poznawczymi
- przygotowuje grunt pod myślenie człowieka jako istoty więcej niż tylko naturalnej
W tym sensie zdolność do zachwycania się i doceniania nie jest przypadkowym dodatkiem do życia poznawczego. Odsłania pewien sposób bycia podmiotu wobec świata, w którym świat empiryczny może być przeżywany nie tylko jako materiał poznania, lecz także jako pole sensownej zgodności z naszymi władzami.
Przyjemność a poznanie u Kanta
Teza, że osiągnięcie zamierzenia wiąże się z uczuciem przyjemności, wymaga u Kanta odróżnienia od prostego hedonizmu. Nie chodzi o przyjemność jako czysto zmysłowy stan zadowolenia. W kontekście trzeciej Krytyki uczucie przyjemności i przykrości stanowi osobny wymiar odnoszenia się do przedmiotów — obok poznania i pożądania.
Dlatego przyjemność może mieć sens poznawczy, choć nie jest poznaniem w ścisłym sensie. Nie dostarcza pojęcia przedmiotu ani wiedzy o jego własnościach, lecz sygnalizuje zgodność przedstawienia z grą naszych władz. W sądzie smaku przyjemność nie wypływa z posiadania rzeczy ani z jej użyteczności, lecz z formy samego przedstawienia i z tego, jak oddziałuje ono na podmiot.
Można to ująć tak:
| Porządek | Główna władza | Zasada | Efekt |
|---|---|---|---|
| poznanie przyrody | intelekt | pojęcia natury | obiektywne doświadczenie |
| moralność | praktyczny rozum | pojęcie wolności | prawo moralne i autonomia |
| sądzenie estetyczne i refleksyjne | władza sądzenia | pośrednictwo między naturą a wolnością | uczucie przyjemności oraz refleksyjna zgodność władz |
Dlaczego uczucie nie jest tu tylko zmysłowe
Jeśli przyjemność byłaby wyłącznie faktem zmysłowym, nie mogłaby pełnić żadnej funkcji pośredniczącej między poznaniem a wolnością. U Kanta uczucie przyjemności związane z pięknem ma inny status: jest subiektywne, ale nie prywatne w sensie czysto idiosynkratycznym; nie daje wiedzy o rzeczy samej, ale ujawnia strukturę relacji między przedmiotem a podmiotem.
Stąd bierze się jego szczególna rola. Uczucie estetyczne nie ustanawia prawa, jak rozum praktyczny, i nie poznaje obiektu, jak intelekt, ale pokazuje, że między światem zjawisk a wolnością nie musi zachodzić całkowite pęknięcie. W doświadczeniu piękna człowiek odnosi się do świata empirycznego w sposób wolny od czysto użytkowego interesu, a zarazem nie opuszcza świata doświadczenia.
Układ trzech Krytyk
Całość można zebrać w jednym schemacie:
| Dzieło | Dziedzina | Prawodawstwo | Główne pojęcie |
|---|---|---|---|
| Krytyka czystego rozumu | filozofia teoretyczna | przez pojęcia przyrody | natura |
| Krytyka praktycznego rozumu | filozofia praktyczna | przez pojęcie wolności | wolność |
| Krytyka władzy sądzenia | filozofia pośrednicząca | przez refleksyjną władzę sądzenia | celowość, piękno, przyjemność |
Ten układ pokazuje, że trzecia Krytyka ma sens systemowy. Nie chodzi tylko o teorię smaku, lecz o próbę zbudowania pomostu między tym, co poznawalne jako przyroda, a tym, co musi być myślane jako wolne działanie rozumnej istoty.
Cytaty
- „Władza sądzenia stanowi ogniwo pośrednie pomiędzy intelektem a rozumem.”
- „Piękno i uczucie przyjemności łączą poznanie i domenę wolności.”
- „Dla Kanta nie jest to wyłącznie poczucie zmysłowe, lecz moment związany ze strukturą naszego odnoszenia się do przedmiotu.”
Źródła
- Immanuel Kant, Krytyka czystego rozumu.
- Immanuel Kant, Krytyka praktycznego rozumu.
- Immanuel Kant, Krytyka władzy sądzenia.
evergreen kant krytyka-czystego-rozumu krytyka-praktycznego-rozumu krytyka-wladzy-sadzenia wladza-sadzenia piekno przyjemnosc wolnosc