W XXI wieku nie wydarzyło się wiele nowego w sferze kultury; największy rozkwit przypada na pierwszą połowę XX wieku. Wiek XXI charakteryzuje się natomiast ofensywą techniki i rozrywki — zjawisko to Heidegger przewidział i oceniał krytycznie.
Heidegger krytykował klasyczną metafizykę. Jego filozofia położyła podwaliny pod egzystencjalizm — szczególnie dzieło Bycie i czas wywarło wpływ na myśl Sartre’a. W XX wieku nastąpił kryzys metafizyki klasycznej i rozwój postaw antymetafizycznych, widocznych zarówno w filozofii analitycznej, jak i w innych nurtach filozoficznych. Pojawiła się też propozycja „nowej metafizyki” (roboczo jako „M2”).
Wittgenstein i Heidegger mają w tym kontekście pewne podobieństwa:
- Tradycyjna ontologia i metafizyka brały za wzorzec bytu „rzecz” rozumianą jako substancja.
- U Wittgensteina następuje przesunięcie: świat nie jest zbiorem rzeczy, lecz zbiorem faktów — zmiana od metafizyki rzeczy/substancji ku metafizyce faktów. Według Wolniewicza Tractatus nie jest jedynie projektem neo‑pozytywistycznym, lecz można w nim dostrzec traktat metafizyczny XX wieku — metafizykę faktów, a nie substancji.
- U Heideggera mamy zerwanie z dotychczasową metafizyką bytu i przejście ku refleksji nad byciem. Centrum zainteresowania przestaje być „krzesło” jako rzecz, a staje się ludzkie życie — Dasein. Życie ludzkie traktowane jest jako proces, a nie jako statyczna rzecz; w Byciu i Czasie rozwinięta jest ontologiczna teoria służąca opisu ludzkiego istnienia.
Nowa metafizyka
Nowa metafizyka to płynny ciąg niepowiązanych zdarzeń. Sceptyczny, ale i wyzwalający wniosek: sami jesteśmy zdarzeniami i powinniśmy płynąć z ich nurtem. Jesteśmy wrzuceni w istnienie (Geworfenheit u Heideggera) co stanowi pewną paralelę pomiędzy egzystencjalizmem XX w. a pesymizm starożytnych gnostyków W XX w. ostateczna rzeczywistością jest "samo życie" - jednostkowe, niepowtarzalne, przypadkowe.
W braku nadziei na sens jesteśmy zamknięci w całkowitej immanencji - nasza tożsamość jest płynna i ewoluuje. Świat faluje i płynie jak u Heraklita - prawo przemiany zjawisk (żywioły same w siebie - droga w górę i w dół). W XX w. nastąpiło zerwanie z Platonizmem (byty, esencje) i powrót do Heraklityzmu (płynności). Wiara w procesy, egzystencje, zjawiska, przepływy, dynamikę - takie są też nasze tożsamości.
Jak stosować nową metafizykę? Nauczyć się patrzeć na życie jako na proces i nauczyć się sterować własnym doświadczeniem. Nieustanne "dzianie się" jest szeregiem wydarzeń ale też performansem - twórczej improwizacji, spontaniczności. Życie staje się grą, teatrem. Grę naszego życia kształtujemy spontanicznie, jako happening.
> Teoria Jerzego Grotowskiego - reformator teatru.