Przestrzeń i czas są empirycznie realne, lecz transcendentalnie idealne. Pokazuje, że tylko przy takim ujęciu możliwe są matematyka i nauki przyrodnicze, a zarazem unika się metafizycznych absurdów (np. absolutnej, substancjalnej przestrzeni).
-
Czas i przestrzeń są empirycznie realne.
-
Nie są absolutnie realne (nie istnieją same w sobie).
-
Matematyka dotyczy zjawisk, nie rzeczy samych w sobie.
-
Ruch i zmiana są empiryczne.
-
Idealizm transcendentalny wyznacza granice poznania.
-
Czas jako forma oglądu wewnętrznego
Kant powtarza analogię do przestrzeni.
Czas nie jest własnością rzeczy samych w sobie, lecz formą oglądu wewnętrznego.
Co to znaczy?
- Wszystkie nasze stany (myśli, uczucia, wyobrażenia) dane są w czasie.
- Czas jest warunkiem wszelkiego doświadczenia wewnętrznego.
- Nie jest „przedmiotem”, lecz sposobem ujmowania siebie.
Jeśli odjęlibyśmy warunek naszej zmysłowości, zniknęłoby pojęcie czasu.
- Empiryczna realność vs absolutna realność
Kant rozróżnia dwa sensy „realności”:
(A) Empiryczna realność
Przestrzeń i czas są realne jako warunki doświadczenia.
(B) Absolutna realność
Teza, że przestrzeń i czas istnieją niezależnie od podmiotu, jako własności rzeczy samych w sobie.
Kant odrzuca (B), przyjmuje (A).
- Dwie błędne alternatywy, które krytykuje
- Newtonowski realizm substancjalny
Przestrzeń i czas jako:
- dwie nieskończone rzeczy (Undinge),
- istniejące niezależnie,
- obejmujące wszelką rzeczywistość.
Problem:
- prowadzi to do uznania dwóch wiecznych „bytów” poza rzeczami,
- czyni z przestrzeni i czasu coś quasi-substancjalnego.
- Empiryczny relacjonizm
Przestrzeń i czas jako:
- relacje między rzeczami,
- wyabstrahowane z doświadczenia.
Problem:
- wtedy matematyka nie byłaby konieczna,
- twierdzenia geometrii nie miałyby charakteru apodyktycznego.
- Dlaczego idealizm transcendentalny rozwiązuje problem
Kant proponuje trzecią drogę:
Przestrzeń i czas są:
- a priori,
- formami zmysłowości,
- warunkami możliwości zjawisk.
Skutek:
- Matematyka jest możliwa (bo dotyczy form a priori).
- Nie popadamy w metafizyczne hipostazowanie przestrzeni.
- Zachowujemy realność doświadczenia.
- Ograniczenie ważności twierdzeń a priori
Kluczowe zdanie z tych stron:
twierdzenia a priori dotyczą tylko przedmiotów, o ile są rozważane jako zjawiska.
To bardzo ważne ograniczenie.
Znaczy to:
- Geometria nie mówi o rzeczach samych w sobie.
- Fizyka dotyczy świata jako zjawiska.
- Rozsądek nie ma prawa wyjść poza pole doświadczenia.
To zapowiada późniejszą krytykę metafizyki dogmatycznej.
- Ruch i zmiana nie są a priori
Na końcu Kant pokazuje subtelny punkt:
- Ruch nie należy do czystej przestrzeni.
- Zmiana nie należy do czystego czasu.
Dlaczego?
Bo:
- przestrzeń sama w sobie nie zawiera nic ruchomego,
- czas sam w sobie się nie zmienia.
Ruch i zmiana wymagają:
- istnienia czegoś empirycznego,
- następstwa stanów.
Zatem są dane a posteriori.
To pokazuje granice Estetyki transcendentalnej:
jej czyste dane to tylko przestrzeń i czas.
-
Struktura argumentu w skrócie
-
Przestrzeń i czas są warunkami zmysłowości.
-
Dlatego są a priori.
-
Dlatego matematyka jest możliwa.
-
Ale ich ważność ogranicza się do zjawisk.
-
Poza doświadczeniem tracą zastosowanie.
-
Znaczenie systematyczne
Te strony zamykają Estetykę transcendentalną i przygotowują przejście do:
- Analityki transcendentalnej (kategorie rozsądku),
- pytania o możliwość przyczynowości,
- dedukcji transcendentalnej.
Struktura całej Krytyki:
- Estetyka – formy zmysłowości (przestrzeń, czas)
- Analityka – formy myślenia (kategorie)
- Dialektyka – złudzenia rozumu