Cechy przedmiotu (Borowski)

Przedmiot nie jest określony przez jedną własność materialną, lecz przez zespół warunków formalnych, które pozwalają ująć go jako jeden, określony temat sądu i element systemu pojęć. Są to warunki przedmiotowości, nie opis konkretnej rzeczy.

Obszar
Formalna teoria przedmiotu	Przedmiot to coś jednego, określonego i predykatywnie uchwytnego. Przedmiot to coś, o czym można sensownie i niesprzecznie orzekać jako o jednym, określonym temacie.
Relacja podmiot–przedmiot	Przedmiot ujawnia się jako korelat aktu świadomości.
Status relacji	Relacja nie jest osobnym bytem, lecz układem zależności opartym na fundamencie aktu.
Warunek minimum	Musi dać się pomyśleć, ująć jako jedno i sensownie o nim orzekać.
Formalne cechy przedmiotu	Uniwersalność, predykatywność, aktualność, jedność, określoność, swoistość, elementowość, współzależność.
Cechy relacyjne	Danie, uświadomioność, intencjonalność, względność, określoność poznawcza, przynależność do systemu, wartościowość.

Formalne cechy przedmiotu

Cecha	Definicja	Funkcja	Uwagi / relacje
Uniwersalność	Pojęcie „przedmiot” ma maksymalny zakres: obejmuje wszystko, co może stać się tematem myślenia.	Umożliwia ogólną klasyfikację wszystkiego, co pomyślane.	Dotyczy zakresu pojęcia, nie realnego istnienia.
Predykatywność	O przedmiocie można sensownie coś orzekać; jest nośnikiem predykatów.	Umożliwia określanie i różnicowanie przedmiotów.	Zakłada niesprzeczność i jednoznaczność.
Aktualność	Przedmiot jest jakoś dany jako temat aktu świadomości lub wypowiedzi.	Czyni go korelatem aktu poznawczego.	Nie oznacza realnego istnienia. Chodzi o aktualną tematyzację.
Jedność	Przedmiot jest „czymś jednym”, ma tożsamość odróżniającą go od innych.	Warunek identyfikowalności.	Bez jedności nie ma odrębnego przedmiotu.
Odrębność / określoność	Przedmiot musi być jednoznacznie wyznaczony i należeć do określonej sfery klasyfikacji.	Warunek poprawnego ujęcia w sądzie.	Testowana przez zasady niesprzeczności i wyłączonego środka.
Swoistość	Każdy przedmiot ma własności odróżniające go od innych.	Umożliwia odróżnienie przedmiotów w obrębie tej samej klasy.	Dopełnia jedność i określoność.
Elementowość	Przedmiot może wchodzić jako element w większą całość.	Pozwala ujmować przedmioty w strukturach i hierarchiach.	Zestawienie → zbiór → system.
Współzależność	W przypadku przedmiotów względnych ich cechy zależą od innych przedmiotów będących fundamentem.	Wyjaśnia relacyjny charakter niektórych przedmiotów.	Relacja nie jest osobnym bytem, lecz cechą względną opartą na fundamentach.

Zależności między cechami

Uniwersalność
   ↓
możliwość objęcia czegoś pojęciem „przedmiot”
 
Aktualność + Jedność
   ↓
wyodrębnienie czegoś jako tematu
 
Predykatywność + Określoność
   ↓
możliwość sensownego orzekania
 
Swoistość + Elementowość + Współzależność
   ↓
umieszczenie przedmiotu w systemie relacji i klasyfikacji

Minimum przedmiotowości

Warunek minimalny	Znaczenie
Może być uświadomione	Może wystąpić jako temat aktu świadomości.
Może być nośnikiem predykatów	Można o nim coś orzekać.
Jest jednym czymś	Ma tożsamość i odrębność.
Jest określone	Daje się jednoznacznie ująć bez sprzeczności.

---

Cechy przedmiotu w relacji podmiot–przedmiot

Relacja podmiot–przedmiot nie tworzy dodatkowego bytu „pomiędzy”, lecz ujawnia cechy relacyjne przedmiotu. Przedmiot staje się tu korelatem aktu świadomości, a jego pewne własności mają charakter względny, bo zależą od fundamentu w akcie podmiotu.

Tabela: cechy relacyjne przedmiotu

Cecha relacyjna	Definicja	Funkcja	Uwagi
Danie	Przedmiot jest dany podmiotowi jako temat aktu poznawczego.	Konstytuuje przedmiot jako przedmiot świadomości.	Cecha względna: przedmiot jest dany komuś.
Uświadomioność	Przedmiot jest tym, co może być uświadomione.	Wyznacza zakres przedmiotowości w obrębie świadomości.	Teza zakresowa, nie metafizyczna.
Intencjonalność	Przedmiot jest korelatem aktu intencjonalnego, tj. tego, ku czemu akt jest skierowany.	Wiąże przedmiot strukturalnie z aktem świadomości.	Dotyczy także przedmiotów idealnych i fikcyjnych.
Względność cech	Niektóre cechy przedmiotu ujawniają się tylko w relacji do podmiotu.	Pozwala wyjaśnić cechy takie jak bycie-pomyślanym lub bycie-wyobrażonym.	Nie trzeba hipostazować relacji; wystarczy wskazać ich fundament.
Określoność poznawcza	Przedmiot musi być jednoznacznie określony w sądzie podmiotu.	Warunek poprawności poznawczej.	Kontrolowana przez zasady niesprzeczności i wyłączonego środka.
Przynależność do systemu	W poznaniu przedmiot zostaje włączony do systemu pojęć i klasyfikacji.	Umożliwia jego uporządkowanie i porównanie z innymi.	Systematyzacja jest efektem aktywności poznawczej podmiotu.
Wartościowość	Przedmiot może nabierać znaczenia lub wartości w relacji do podmiotu.	Wyjaśnia wtórny wymiar aksjologiczny.	Cecha nieabsolutna, zależna od potrzeb i celów podmiotu.

Schemat procesu poznawczego

Podmiot
  ↓
akt świadomości
  ↓
intencjonalne skierowanie
  ↓
danie przedmiotu
  ↓
predykacja / sąd
  ↓
określenie i systematyzacja
  ↓
ujawnienie cech względnych

Co wynika z relacji podmiot–przedmiot

Twierdzenie	Sens
Relacja nie jest osobnym bytem	Nie trzeba zakładać „mostu” między podmiotem a przedmiotem.
Przedmiot jest korelatem aktu	Jest tym, ku czemu skierowane jest poznanie.
Cechy relacyjne są względne	Zależą od fundamentu w akcie świadomości.
Poznanie wymusza określoność	To, co nieokreślone, nie może być poprawnie ujęte jako przedmiot sądu.
Przedmiot trafia do systemu pojęć	Poznanie zawsze ma wymiar klasyfikacyjny i systematyzujący.

---

Konkluzja

Przedmiot nie jest redukowalny ani do samej rzeczy realnej, ani do czysto subiektywnego wytworu świadomości. Jest formalnie określony przez warunki przedmiotowości i poznawczo ujawnia się jako korelat aktu podmiotu.

---

Tagi

filozofia ontologia ontologia_formalna Borowski przedmiot teoria_przedmiotu intencjonalność relacja_podmiot_przedmiot