Fenomeny a noumeny u Kanta: zjawisko, rzecz sama w sobie i granice zmysłowości

Abstract

W „Ogólnych uwagach do Estetyki transcendentalnej” Kant dopowiada najmocniejszą konsekwencję swojej teorii zmysłowości: poznanie zmysłowe nigdy nie dotyczy rzeczy samych w sobie, lecz wyłącznie zjawisk. Różnica między zjawiskiem a noumenem nie jest różnicą stopnia wyrazistości, lecz różnicą transcendentalną, czyli różnicą porządku. Zjawisko nie jest jednak złudzeniem: jest empirycznie realne jako przedmiot możliwego doświadczenia. Idealizm transcendentalny nie znosi świata doświadczenia, lecz ogranicza ważność przestrzeni i czasu do tego, co może być dane zmysłom.

Sedno §8: różnica między zjawiskiem a rzeczą samą w sobie

Kant radykalizuje tu tezę Estetyki transcendentalnej. Nie chodzi tylko o to, że przestrzeń i czas są formami zmysłowości. Chodzi o mocniejszy wniosek: wszelki ogląd daje nam wyłącznie zjawiska, nigdy rzeczy same w sobie.

To rozróżnienie nie ma charakteru empirycznego. Nie polega na tym, że zjawisko jest mniej dokładnym poznaniem tej samej rzeczy, a rzecz sama w sobie byłaby po prostu tym samym przedmiotem poznanym wyraźniej. Różnica jest transcendentalna: dotyczy warunków możliwości poznania.

zjawisko to przedmiot, o ile jest dany w warunkach naszej zmysłowości
rzecz sama w sobie to przedmiot pomyślany poza tymi warunkami

Dlatego nawet maksymalna wyrazistość poznania nie prowadzi do noumenu. Udoskonala tylko poznanie zjawiska.

Zmysłowość nie daje „zamazanego obrazu” rzeczy samej w sobie

Jednym z głównych celów tego fragmentu jest odcięcie się od stanowiska, według którego zmysłowość byłaby tylko niewyraźnym poznaniem tego samego, co intelekt mógłby poznać wyraźnie. Kant polemizuje tu przede wszystkim z tradycją leibnizjańską.

W tym odrzuconym ujęciu:

różnica między poznaniem zmysłowym i intelektualnym jest tylko stopniowa
treść pozostaje ta sama, zmienia się jedynie jasność i wyraźność

Kant odrzuca tę tezę. Zmysłowość nie jest osłabionym intelektem. Działa według własnych warunków, a jej formy — przestrzeń i czas — współkonstytuują to, co może się jawić jako przedmiot. Dlatego nie poznajemy przez zmysły rzeczy samej w sobie w formie rozmytej. Poznajemy coś innego pod względem transcendentalnym: nie noumen, lecz fenomen.

Dlaczego większa wyrazistość nic tu nie zmienia

Kantowski argument jest prosty i radykalny. Nawet gdyby nasze poznanie stało się całkowicie jasne i wolne od wszelkiej nieostrości, nadal poznawalibyśmy tylko to, co może zostać dane w przestrzeni i czasie. A to znaczy: nadal poznawalibyśmy wyłącznie przedmiot tak, jak się nam jawi.

Wyrazistość nie przekracza warunków zmysłowości. Może poprawić uchwycenie:

stosunków przestrzennych
następstw czasowych
regularności doświadczenia

Nie może natomiast odsłonić tego, czym rzecz jest sama w sobie, poza wszelkim oglądem zmysłowym.

Czym jest zjawisko

Kantowskie zjawisko (Erscheinung) nie oznacza iluzji ani czegoś nierzeczywistego. Oznacza przedmiot empiryczny o tyle, o ile jest dany w warunkach naszej zmysłowości. Jest więc zawsze związane z dwojaką strukturą:

z tym, co pochodzi od oddziaływania przedmiotu
z formą, w jakiej podmiot może to oddziaływanie odebrać

W tym sensie zjawisko nie jest samą rzeczą w sobie, ale też nie jest dowolnym wytworem świadomości. Jest przedmiotem doświadczenia, to znaczy tym, co jawi się w przestrzeni i czasie.

Zjawisko nie jest złudzeniem

To jedno z najważniejszych doprecyzowań „Ogólnych uwag”. Kant bardzo wyraźnie odróżnia zjawisko (Erscheinung) od złudzenia (Schein).

Zjawisko	Złudzenie
sposób, w jaki rzecz się jawi	błąd poznawczy
przedmiot możliwego doświadczenia	pozór bez adekwatnej podstawy poznawczej
empirycznie realne	poznawczo mylące

Z tego wynika kilka rzeczy naraz. Po pierwsze, zjawiska są rzeczywiste jako zjawiska. Po drugie, idealizm transcendentalny nie jest sceptycyzmem. Po trzecie, twierdzenie, że przestrzeń i czas są formami naszego oglądu, nie znaczy, że świat doświadczenia jest urojeniem.

Błąd pojawia się dopiero wtedy, gdy przestrzenno-czasową postać zjawiska przypisuje się rzeczy samej w sobie.

Idealizm transcendentalny a Berkeley

Kant świadomie odcina się od berkeleyowskiego immaterializmu. Nie twierdzi, że rzeczy istnieją tylko jako treści świadomości ani że „być” znaczy po prostu „być postrzeganym”.

Różnica jest zasadnicza:

Berkeley neguje niezależną materialność rzeczy
Kant nie neguje rzeczy samych w sobie, lecz twierdzi, że ich przestrzenno-czasowa postać należy tylko do zjawisk

Dlatego kantowski idealizm transcendentalny jest połączony z realizmem empirycznym. Przedmioty zewnętrzne są realne jako przedmioty doświadczenia. Nie są jednak poznawalne jako rzeczy same w sobie.

Empiryczna realność a absolutna realność

empiryczna realność: przestrzeń i czas obowiązują dla wszelkiego możliwego doświadczenia
absolutna realność: przestrzeń i czas miałyby przysługiwać rzeczom samym w sobie, niezależnie od podmiotu

Kant odrzuca drugą tezę. Dzięki temu unika zarówno:

hipostazowania przestrzeni i czasu jako bytów samoistnych
redukcji ich do relacji wyprowadzonych z doświadczenia

To właśnie pozwala mu utrzymać jednocześnie obiektywność doświadczenia i granice poznania.

Przestrzeń, czas i usunięcie podmiotu

Jedna z najmocniejszych formuł Kanta brzmi w przybliżeniu tak: gdyby usunąć podmiot albo choćby tylko jego zmysłowość, zniknęłyby także przestrzeń, czas i wszystkie stosunki przestrzenno-czasowe.

Nie oznacza to, że zniknęłyby rzeczy same w sobie. Oznacza tylko, że zniknąłby cały porządek ich jawienia się dla nas. Przestrzeń i czas nie są więc składnikami bytu jako takiego, lecz warunkami ludzkiego oglądania.

Przykład pojęcia „słuszności” (Recht)

Kant zestawia poznanie zmysłowe z pojęciem takim jak słuszność (Recht). Ten przykład pokazuje, że nie wszystko, co jest przedmiotem myślenia, należy do porządku oglądu.

pojęcie słuszności nie jest dane zmysłowo
nie jest strukturą przestrzenną ani czasową
należy do sfery pojęciowej, a nie do oglądu

Z kolei przedstawienie ciała zawiera tylko to, co może się jawić zmysłowo. Przykład ma pokazać, że poznanie zmysłowe i pojęciowe nie różnią się tylko intensywnością, lecz rodzajem.

Współzależnik zjawiska: rzecz sama w sobie jako correlatum

Kant mówi, że nic z tego, co oglądamy w przestrzeni, nie jest rzeczą samą w sobie. Przedmioty zewnętrzne, jakie znamy, są zjawiskami: uporządkowanymi w przestrzeni i czasie przedstawieniami.

Rzecz sama w sobie jest tu pomyślana jako współzależnik (correlatum) zjawiska. Nie jest przedmiotem doświadczenia, ale stanowi to, do czego zjawisko się odnosi, choć nie w sposób poznawczo uchwytny. Trzeba tu zachować ostrożność: Kant nie daje poznania rzeczy samej w sobie ani jej pozytywnego opisu. Wskazuje tylko, że zjawisko nie jest absolutne i nie wyczerpuje tego, co mogłoby istnieć niezależnie od warunków naszej zmysłowości.

To pozwala uniknąć dwóch błędów:

uznania zjawiska za rzecz samą w sobie
uznania zjawiska za czystą iluzję bez żadnego odniesienia

Noumen: granica poznania, nie obiekt doświadczenia

Noumen nie jest przedmiotem możliwego doświadczenia. Nie jest dany w oglądzie i nie podpada pod przestrzeń ani czas. W tym sensie pozostaje poznawczo problematyczny.

Najważniejsze rozróżnienie można zebrać tak:

Zjawisko	Noumen / rzecz sama w sobie
dane w przestrzeni i czasie	nie dane w przestrzeni i czasie
uwarunkowane przez zmysłowość	pomyślane niezależnie od niej
przedmiot możliwego doświadczenia	nieprzedmiot możliwego doświadczenia
poznawalne jako zjawisko	niepoznawalne zmysłowo

Kant nie twierdzi więc, że noumen jest poznanym przedmiotem „po drugiej stronie” zjawiska. To raczej pojęcie graniczne, wyznaczające granicę zastosowania naszych form poznania.

Struktura argumentu

Cały ruch argumentu można ułożyć w kilku krokach:

Poznajemy przez zmysłowość i rozsądek.
Zmysłowość ma własne formy: przestrzeń i czas.
Wszystko, co dane, jest dane w tych formach.
To, co dane w tych formach, jest zjawiskiem.
Rzecz sama w sobie nie jest dana w tych formach.

Wniosek: poznanie zmysłowe nigdy nie sięga rzeczy samej w sobie, lecz tylko zjawiska.

Znaczenie systematyczne

„Ogólne uwagi” pełnią w Krytyce czystego rozumu kilka funkcji naraz. Domykają Estetykę transcendentalną, ale też zabezpieczają jej tezy przed błędnymi interpretacjami.

oddziela Kanta od Leibniza, dla którego zmysłowość i intelekt różniły się przede wszystkim stopniem wyrazistości
oddziela Kanta od Berkeley’a, bo zachowuje realność świata doświadczenia
przygotowuje grunt pod dalszą część Krytyki, gdzie pytanie nie będzie już dotyczyć samego dania przedmiotu, lecz warunków jego myślenia przez kategorie

Syntetyczny rdzeń stanowiska

Zmysłowość nie jest niewyraźnym poznaniem rzeczy samej w sobie, lecz odrębnym porządkiem: porządkiem zjawisk. To, co jawi się w przestrzeni i czasie, jest realne jako przedmiot doświadczenia, ale nie może być bezpośrednio utożsamione z rzeczą samą w sobie. Idealizm transcendentalny nie znosi świata, lecz ogranicza ważność jego form do warunków ludzkiego poznania.

Cytaty

„Nic w ogóle, co oglądamy w przestrzeni, nie jest rzeczą samą w sobie.”
„Zjawisko” nie znaczy „złudzenie”, lecz przedmiot, o ile jest dany w warunkach naszej zmysłowości.
Nawet maksymalna wyrazistość poznania nie przekracza granicy zjawiska.
Rzecz sama w sobie pozostaje tylko współzależnikiem zjawiska, nie przedmiotem doświadczenia.

Źródła

Immanuel Kant, Krytyka czystego rozumu, „Estetyka transcendentalna”, §8 „Ogólne uwagi do Estetyki transcendentalnej”
Notatki robocze do fragmentów o zjawisku, złudzeniu, noumenie i correlatum

evergreen Kant KrytykaCzystegoRozumu estetykaTranscendentalna zjawisko noumen rzeczSamaWSobie zmysłowość idealizmTranscendentalny realizmEmpiryczny Berkeley

Piotr Sobecki - working notes

Fenomeny a noumeny u Kanta - zjawisko, rzecz sama w sobie i granice zmysłowości