Wyjaśnienie powstania lub istnienia rzeczy wymaga wskazania czterech typów przyczyn: materialnej, formalnej, sprawczej i celowej. Dopiero ich łączne wskazanie daje pełne wyjaśnienie bytu.
Struktura czterech przyczyn
| przyczyna | pytanie | sens |
|---|---|---|
| materialna | z czego coś jest | materia |
| formalna | czym coś jest | forma / struktura |
| sprawcza | kto lub co to wytworzyło | źródło zmiany |
| celowa | po co coś istnieje | cel |
1. Przyczyna materialna
To materiał, z którego rzecz powstaje.
Przykłady:
| rzecz | materia |
|---|---|
| posąg | brąz |
| stół | drewno |
| dom | cegły |
Materia jest podłożem, które przyjmuje formę.
2. Przyczyna formalna
To forma lub istota rzeczy, czyli to, co czyni rzecz tym, czym jest.
Przykład:
| rzecz | forma |
|---|---|
| posąg | kształt posągu |
| dom | struktura budowli |
| człowiek | forma gatunkowa |
Forma określa organizację materii.
3. Przyczyna sprawcza
To źródło zmiany lub ruchu.
| rzecz | przyczyna sprawcza |
|---|---|
| posąg | rzeźbiarz |
| dom | budowniczy |
| dziecko | rodzice |
Jest to czynnik wprowadzający zmianę w materii.
4. Przyczyna celowa
To cel lub funkcja, dla której coś istnieje.
| rzecz | cel |
|---|---|
| nóż | cięcie |
| dom | zamieszkanie |
| oko | widzenie |
Przyczyna celowa odpowiada na pytanie:
po co coś istnieje
Schemat wyjaśnienia arystotelesowskiego
materia → forma
↑
sprawca
↓
cel
Rzecz powstaje przez:
- działanie sprawcy
- który nadaje formę
- materii
- ze względu na cel.
Jedność czterech przyczyn
U Arystotelesa przyczyny te nie są niezależne.
Często:
- forma = cel
- sprawca realizuje formę.
Przykład:
architekt → projekt domu → dom
Projekt jest jednocześnie formą i celem.
Znaczenie w metafizyce
Teoria czterech przyczyn:
- wyjaśnia powstawanie rzeczy
- opisuje strukturę bytu
- stanowi podstawę arystotelesowskiej metafizyki i filozofii przyrody.