Ulubieni filozofowie Pascala W swoich pismach i listach Pascal wymienia między innymi Epikteta i Montaigne’a jako myślicieli, których ceni:
- Epikteta za praktyczną etykę stoicką,
- Montaigne’a za głęboki sceptycyzm i literacką refleksję nad granicami rozumu.
Apologia Raymonda Sebonda u Montaigne’a
- Montaigne w swoim eseju Apologie de Raymond Sebond (w Liessach, Books II–III Esayów) podejmuje próbę obrony teologii naturalnej i zarazem ukazuje ograniczenia ludzkiego rozumu.
- Jego metoda polega na systematycznym wątpieniu i demaskowaniu pewności rozumu tam, gdzie zdaje się ona samowystarczalna.
Krytyka Pascala: rozum bez wiary
- Pascal reaguje na ten rodzaj sceptycyzmu i na projekt opierania poznania wyłącznie na czystej racji.
- W Pensées i w listach (uwagi Pascalowskie do swoich rozmówców) akcentuje, że rozum odłączony od wiary i łaski pozostaje niewystarczający wobec metafizycznych pytań o Boga i zbawienie.
- Według Pascala samodzielny rozum nie daje pełnej odpowiedzi na kwestie sensu i szczęścia człowieka.
Sceptycyzm, który podważa samego siebie.
- Pascal zwraca uwagę na paradoksalny aspekt skrajnego sceptycyzmu Montaigne’a: wątpienie prowadzone konsekwentnie „wątpi o sobie” i w rezultacie podważa zdolność do utrzymania jakiegokolwiek stanowiska.
- Taka postura jest — jak ujęłaby to krytyka Pascala — samoniszcząca: jeśli wątpimy we wszystko, nie możemy nawet utrzymać przekonania o własnym wątpieniu.
Que sais‑je?
- Istota myśli Montaigne’a według Pascala.
- W ujęciu Pascala sedno montaignowskiego sceptycyzmu to właśnie nieustanne pytanie o granice poznania. Montaigne formułuje to w słynnej maksymie «Que sais‑je?» — „Cóż ja wiem?” Pascal odnotowuje, że skutek radykalnego wątpienia może być ostatecznie paraliżujący:
- Montaigne nie potrafi sformułować i obronić żadnego pewnego twierdzenia o sobie ani o świecie, bo wszystko podlega podejrzeniu;
- Z pytania „Nie wiem” wypływa pytanie „Cóz ja wiem?” — to pytanie ma wartość diagnostyczną (ujawnia ograniczenia), ale zdaniem Pascala nie wystarcza jako podstawa życia religijnego i moralnego bez odwołania do objawienia.
Cytaty
- “Wątpienie obraca w niwecz sama siebie”
- “Montaigne głęboko roztrząsa nauki (…)”
- ale nie asymiluje wiedzy, ignoruje postęp naukowy
Źródła
- dla Montaigne’a najważniejszym tekstem jest Apologie de Raymond Sebond (Eseje, księgi II–III);
- Pascal odnosi się do Montaigne’a zarówno w Pensées, jak i w listach i notatkach, gdzie zestawia montaignowskie wątpienie z potrzebą wiary i łaski.
- Montaigne