Epistemologia, nazywana teorią poznania, jest działem filozofii, który stawia pytanie o możliwość i granice poznania. Interesuje ją, jakie są źródła wiedzy, jakie kryteria pozwalają odróżnić wiedzę prawdziwą od złudzenia i w jaki sposób nasze sądy mogą być zgodne z rzeczywistością. Jest to dyscyplina normatywna: nie opisuje tego, jak faktycznie przebiegają procesy poznawcze, ale ocenia ich wartość poznawczą i pyta o warunki prawdziwości.
Psychologia natomiast jest nauką empiryczną. Bada realny przebieg aktów poznawczych człowieka – spostrzeganie, zapamiętywanie, rozpoznawanie przedmiotów, tworzenie przekonań czy procesy myślenia. Interesuje się więc tym, jak faktycznie funkcjonuje ludzki umysł, jakie mechanizmy i prawa rządzą poznaniem, a nie tym, czy dane akty prowadzą do wiedzy prawdziwej.
Różnica polega więc na tym, że epistemologia pyta o to, czy i jak poznanie jest możliwe, a psychologia pyta o to, jak ono rzeczywiście przebiega. Można powiedzieć, że epistemologia zajmuje się „wartością” poznania, a psychologia jego „mechanizmem”.
klasyczne zagadnienia epistemologii
Epistemologia jest działem filozofii zajmującym się badaniem natury i możliwości poznania. Docieka, czym jest wiedza, jakie są jej źródła i granice, a także w jaki sposób możemy odróżnić twierdzenia prawdziwe od fałszywych.
Do klasycznych zagadnień epistemologii należą przede wszystkim:
-
Teoria prawdy – próba sformułowania definicji prawdy oraz wskazania kryteriów, które pozwalają odróżniać twierdzenia prawdziwe od fałszywych.
-
Źródła poznania – pytanie o to, czy fundamentem wiedzy jest doświadczenie zmysłowe (empiryzm), czy rozum i idee aprioryczne (racjonalizm), a także próby godzenia obu stanowisk.
-
Granice poznania – problematyka tego, czy i w jakim zakresie możliwe jest poznanie rzeczywistości, zwłaszcza tego, co wykracza poza bezpośrednie doświadczenie podmiotu. Z tym związane są m.in. spory o transcendencję i stanowisko sceptycyzmu