Spór między empiryzmem a aprioryzmem dotyczy roli doświadczenia w poznaniu.
Empiryści twierdzą, że doświadczenie zmysłowe stanowi podstawę całej wiedzy, a rozum jedynie porządkuje i zestawia dane dostarczone przez zmysły. Skrajny empiryzm odrzuca istnienie twierdzeń niezależnych od doświadczenia. Umiarkowany empiryzm dopuszcza natomiast twierdzenia analityczne, które wynikają wyłącznie z analizy znaczeń słów (np. „każdy kawaler jest nieżonaty”).
Aprioriści stoją na stanowisku przeciwnym: uważają, że prawdziwe i uzasadnione poznanie może opierać się na rozumie niezależnie od doświadczenia. Skrajny aprioryzm całkowicie neguje rolę doświadczenia jako źródła wiedzy. Umiarkowany aprioryzm przyznaje doświadczeniu znaczenie informacyjne, ale podkreśla, że fundament wiedzy stanowią struktury i zasady rozumu. Kluczowe dla tego stanowiska są twierdzenia syntetyczne a priori (np. w matematyce i fizyce newtonowskiej u Kanta), które poszerzają naszą wiedzę, choć nie wynikają bezpośrednio z doświadczenia.
stanowisko genetycznego empiryzmu i wymień jego przedstawicieli
Tabula rasa – określenie wprowadzone przez Johna Locke’a – stało się punktem odniesienia w sporze o idee wrodzone. Locke twierdził, że człowiek rodzi się jako „niezapisana tablica”, którą doświadczenie stopniowo zapełnia ideami. To stanowisko określa się mianem empiryzmu genetycznego. Jego przeciwieństwem jest racjonalizm (aprorioryzm) genetyczny, według którego istnieją idee lub struktury poznawcze niezależne od doświadczenia (innate ideas).
Genetyczni empiryści twierdzą, że wszystko, co znajduje się w intelekcie, pochodzi uprzednio z doświadczenia (nihil est in intellectu, quod non prius fuerit in sensu). To stanowisko, obecne już u Arystotelesa i rozwinięte przez św. Tomasza z Akwinu, zakłada, że źródłem wszelkich pojęć są dane zmysłowe. Pojęcia powstają dzięki procesowi indukcji – umysł wyprowadza ogólne wnioski z wielu obserwacji jednostkowych, a następnie porządkuje je, kategoryzując w szersze struktury poznawcze.
stanowisko racjonalizmu genetycznego i wymień jego przedstawicieli
Tabula rasa – określenie wprowadzone przez Johna Locke’a – stało się punktem odniesienia w sporze o idee wrodzone. Locke twierdził, że człowiek rodzi się jako „niezapisana tablica”, którą doświadczenie stopniowo zapełnia ideami. To stanowisko określa się mianem empiryzmu genetycznego. Jego przeciwieństwem jest racjonalizm (aprorioryzm) genetyczny, według którego istnieją idee lub struktury poznawcze niezależne od doświadczenia (innate ideas).
Platon głosił, że dusza ma wrodzoną znajomość idei, które przypomina sobie w procesie poznania (anamneza). Descartes natomiast wskazywał na idee wrodzone, takie jak pojęcie Boga czy nieskończoności, które mają charakter pewny i jasny. Kant z kolei nie mówił o ideach wrodzonych, lecz o apriorycznych formach poznania – jak przestrzeń i czas czy kategorie rozumu – które stanowią niezbędne warunki doświadczenia.