Piotr Sobecki - working notes

Filozofia ekspresji (Colli)

Filozofia ekspresji (Colli)

Abstract

Filosofia dell’espressione (1969) to główne dzieło teoretyczne Giorgio Colliego (1917–1979). Centralną kategorią jest espressione — ekspresja — rozumiana metafizycznie jako substancja świata: coś, co odsyła do innego, czego nie można nazwać. Świat artykułuje się w szeregach ekspresywnych o rosnącej złożoności, oddalających się od pierwotnej Bezpośredniości (immediato), a zarazem nieustannie dążących do jej odzyskania. Praca prowadzi ciągły dialog z Arystotelesem i stanowi radykalną krytykę nowożytnego subiektywizmu; metodologicznie wychodzi od Schopenhauera, lecz przekształca pojęcie świata jako przedstawienia.

Ekspresja jako substancja świata

Ekspresja u Colliego nie jest pojęciem lingwistycznym ani psychologicznym, lecz metafizycznym: jest substancją świata, czyli tym, czym świat jest w swym najgłębszym wymiarze.1 Ekspresja odsyła do czegoś innego — do Bezpośredniości — której jednak nie można wprost nazwać ani uchwycić reprezentacją. To radykalna odmowa ontologii obecności: to, co fundamentalne, nie jest dane, lecz zawsze już zakryte przez akt ekspresji.

Świat w swym wiecznym podwójnym aspekcie gry i przemocy artykułuje się przed nami na iluzorycznym ekranie przedstawienia (rappresentazione) w szeregach ekspresywnych o rosnącej złożoności — coraz dalej od Bezpośredniego, lecz zarazem coraz bardziej dążących do jego odzyskania.2

Bezpośredniość (immediato) jako fundament

Immediato (Bezpośredniość) to metafizyczny punkt wyjścia całego systemu: oryginalna oczywistość rzeczywistości, warunek możliwości wszelkiego przedstawienia, poprzedzający wszelki podział na podmiot i przedmiot.3 Colli określa ją niekiedy jako kontakt metafizyczny (contatto metafisico) — dotknięcie rzeczywistości przed jej artykulacją w języku i pojęciach.

Bezpośredniość jest z definicji niedostępna dla poznania dyskursywnego: esprimere — wyrażać — oznacza zawsze już ją opuszczać. Stąd konstytutywny paradoks filozofii ekspresji: każdy akt ekspresji jest świadectwem utraty źródła, każde słowo i pojęcie krokiem dalej od Bezpośredniości. Filozofia jako forma ekspresji jest zarazem jej najdalszym i najbardziej samoświadomym oddaleniem.

Szeregi ekspresji i struktura świata

Dynamika świata opisywana jest przez Colliego jako ruch w szeregach ekspresywnych (serie espressive): od Bezpośredniości przez coraz bardziej złożone formy artykulacji — zmysłowość, język, pojęcie, logos — w kierunku coraz głębszego zapośredniczenia.4 Każdy kolejny poziom jest zarazem dalszy od źródła i bogatszy w treść reprezentacyjną.

Ten ruch ma dwa aspekty: grę (gioco) — swobodę przejścia między poziomami ekspresji — i przemoc (violenza) — nieuchronność oddalania od Bezpośredniości wbudowaną w sam akt ekspresji. Napięcie między nimi tworzy dynamikę, którą Colli uznaje za strukturę samego świata, a nie jedynie poznającego podmiotu.

Logos jako ekspresja — dialog z Arystotelesem

Kluczowy gest interpretacyjny Colliego to tłumaczenie greckiego logos przede wszystkim jako ekspresja, nie jako rozum czy słowo.5 W ten sposób Colli odczytuje Arystotelesa i presokratyków jako myślicieli ekspresji, nie racjonalizmu. Logos u Greków miał charakter ontologiczny — był samą tkanką rzeczywistości — zanim nowożytność uczyniła zeń narzędzie subiektywizmu.

Centralna część dzieła to dialog z Arystotelesem w kwestii kategorii. Colli reinterpretuje je nie jako struktury logiczne, lecz jako interpretacje mechanizmu przedstawieniowego — reprezentacje połączeń wyrażone w języku.6 Kategoria przyczynowości wyraża produktywne połączenie obiektu abstrakcyjnego; kategoria bytu wyraża połączenie jako wewnętrzną jedność przedmiotu odesłaną do kontaktu metafizycznego; kategoria jedności — osiągnięty punkt równowagi. Arystoteles jest tu nie tyle autorytetem do obalenia, co rozmówcą, przez którego Colli myśli problemy własnej metafizyki.

Nawiązanie do Schopenhauera i krytyka nowożytności

Punktem wyjścia Colliego jest schopenhauerowskie założenie świata jako przedstawienia (Vorstellung), które Colli radykalnie przetwarza.7 O ile Schopenhauer za przedstawieniem umieszcza Wolę jako rzecz samą w sobie, Colli proponuje Bezpośredniość (immediato) — pojęcie pozbawione woluntarystycznej konotacji, bliższe idei czystego metafizycznego kontaktu poprzedzającego wszelką formę.

Krytyka nowożytności jest konsekwentna: od Kartezjusza filozofia porzuciła kontakt z rzeczywistością na rzecz wewnętrznej gry pojęć. Subiektywizm — skupienie na myślącym podmiocie — jest dla Colliego wypaczeniem odcinającym filozofię od jej greckiego źródła. Nietzsche jest tu ważnym sojusznikiem: jego krytyka sokratyzmu i racjonalizmu wpisuje się w projekt Colliego, choć Colli idzie dalej, próbując zbudować systematyczną metafizykę ekspresji tam, gdzie Nietzsche poprzestaje na krytyce i afirmacji.

Relacja do La nascita della filosofia

Filosofia dell’espressione (1969) i La nascita della filosofia (1975) tworzą razem — wraz z posthumicznymi La ragione errabonda — spójny projekt filozoficzny. Filosofia dostarcza aparatu teoretycznego; La nascita konkretyzuje go historycznie, śledząc ewolucję form ekspresji: od mantyki (dionizyjsko-apollińskiego kontaktu z bóstwem przez zagadkę i maniê), przez agonistykę sofistów i sztukę, aż po filozofię platońską — formę literacką odciętą od żywego przeżycia.8

Narodziny filozofii są u Colliego zarazem jej śmiercią jako mądrości. Moment, w którym logos staje się dialektyką i retoryką, jest momentem ostatecznego zerwania z Bezpośredniością. Platon — nie Sokrates — jest punktem kulminacyjnym i jednocześnie kresem greckiej doskonałości. To odwrócenie standardowej narracji historycznej: filozofia nie jest apogeum myśli greckiej, lecz jej produktem dekadenckim.

Do weryfikacji

  • [do weryfikacji: brak źródła pierwotnego] — tezy dotyczące Filosofia dell’espressione oparte wyłącznie na opisach wtórnych. Szukano w: Google Books, Internet Archive, PhilPapers, Archivio Giorgio Colli (giorgiocolli.it), ResearchGate, Academia.edu. Tekstu pierwotnego nie udało się pozyskać. Polskie tłumaczenie nie istnieje; dostępne: Colli, G. (1988). La philosophie de l’expression. Tłum. M.J. Tramuta. L’Éclat (Paris).

Źródła

evergreen metafizyka filozofia-włoska filozofia-grecka epistemologia

Footnotes

Footnotes

  1. Archivio Giorgio Colli / nota Adelphi: „La parola guida ‘espressione’ è qui intesa in senso metafisico, come ‘la sostanza del mondo’, che rinvia a qualcos’altro, senza che questo qualcos’altro possa essere nominato.” ↩

  2. Ibid.: „Nel suo perenne duplice aspetto di gioco e di violenza il mondo si articola davanti a noi, sullo schermo illusionistico della rappresentazione, in serie espressive di complessità crescente, che si allontanano sempre più dall’immediato e sempre più cercano di recuperarlo.” ↩

  3. De Vita (2023): immediato jako „original evidence of reality, the condition of possibility of any representation that declines in terms of subject and object.” ↩

  4. De Vita (2023): opis szeregów ekspresywnych jako struktury dynamicznej systemu Colliego. ↩

  5. Archivio Giorgio Colli: „Colli traduce logos con espressione soprattutto (anche se Colli usa anche il significato ‘normale’ del termine greco).” ↩

  6. ResearchGate (2019): „le categorie […] ‘un’interpretazione del meccanismo rappresentativo’ e più particolarmente, ‘rappresentazioni come connessioni espresse nel linguaggio’.” ↩

  7. De Vita (2023): „Colli uses the term expression, identified with the Apollonian, to give a turn to Schopenhauer’s world as representation.” ↩

  8. Nota Adelphi do La nascita della filosofia: ewolucja form ekspresji od mantyki przez agonistykę sofistów po dialektykę platońską jako literacki produkt rozpadu mądrości. ↩

Odnośniki zwrotne