Trzy kompleksy podmiot-inny w lacanowskiej teorii podmiotowości (Copjec)
Joan Copjec rekonstruuje lacanowskie ujęcie relacji transcendentalnej jako strukturalnie aporetyczne: zarówno podmiot, jak i Inny są pierwotnie „wykastrowane" (rozszczepione), a ich wzajemna relacja jest warunkiem konstytucji każdego z nich. Podmiotowość nie jest jednolitą instancją, lecz artykulacją trzech odrębnych kompleksów podmiot-inny, odpowiadających trzem rejestrom — Rzeczywistości, Wyobraźeniowości i Symboliczności — splecionym węzłem boromejskim.
Punkt wyjścia Copjec: „Inny nie istnieje, a podmiot powstaje z pierwotnego braku.” Nie jest to stwierdzenie empirycznego nieistnienia Innego ani subiektywnego niedoboru, lecz opis aporetycznej struktury obu członów relacji. Inny jest wieloraki i wykastrowany — tzn. niekompletny, niedomknięty — i właśnie dlatego może być warunkiem konstytucji podmiotu, który jest równie wieloraki i rozszczepiony. Brak nie poprzedza relacji: jest jej wewnętrzną formą.
Lacan wyróżnia trzy poziomy, na których zachodzi konstytucja podmiotowości w relacji do innego. Każdy odpowiada innemu rejestrowi i innemu typowi innego.
Kompleks Nebenmensch (rejestr Rzeczywistości) „Brakujące/pragnące ja” konstytuuje się w relacji do pierwotnego innego zdefiniowanego jako obiekt popędu. Nebenmensch — freudowski termin na „bliźniego” jako pierwszą wyróżnioną obecność — wyznacza poziom, na którym podmiot konstytuuje się przez popędowe ukierunkowanie na realny obiekt, jeszcze przed pełną symbolizacją.
Kompleks lustra (rejestr Wyobraźeniowości) Podmiot konstytuuje się jako ego, czyli moi, w relacji do innego jako alter ego: odbicia lustrzanego, rodzeństwa, rodziców edypalnych i innych znaczących osób. Jest to poziom identyfikacji imaginarnej — podmiot rozpoznaje się przez obraz własnego ciała zwrócony mu przez innego.
Kompleks paternalny (rejestr Symboliczny) Podmiot konstytuuje się jako aktywne, mówiące je — podmiot enuncjacji, w opozycji do moi jako podmiotu wypowiedzi — w relacji do uogólnionego, bezosobowego „innego” dyskursu lub kultury: wielkiego Innego porządku symbolicznego. W kontekście patriarchatu Copjec identyfikuje ten poziom z kompleksem paternalnym.
Trzy rejestry (Réel, Imaginaire, Symbolique — RSI) nie są hierarchią ani sekwencją rozwojową, lecz wzajemnie splecioną strukturą, której figura graficzna to węzeł boromejski: żaden z rejestrów nie może zostać usunięty bez rozpadu całości. Podmiotowość jako „artykulacja trzech kompleksów” oznacza, że żaden z poziomów nie jest pierwotny ani samowystarczalny.
- „Inny nie istnieje, a podmiot powstaje z pierwotnego braku” — Lacan, cyt. za Copjec [6]
- Joan Copjec, rekonstrukcja lacanowskiej teorii podmiotowości (fragment z przypisami 6–8)
- J. Lacan, seminaria (RSI, teoria węzła boromejskiego)
- S. Freud, Entwurf einer Psychologie (pojęcie Nebenmensch)