Psychasthénie légendaire (Roger Caillois)
Abstract
Psychasthénie légendaire (legendarna psychastenia) to pojęcie Rogera Caillois z eseju Mimikra i legendarna psychastenia (1935), opisujące stan, w którym organizm traci wyraźne poczucie własnej odrębności przestrzennej i zostaje symbolicznie „wchłonięty” przez otaczające go środowisko. Caillois interpretuje morfologiczną mimikrę owadów nie jako strategię obronną, lecz jako skutek głębokiego ulegania „pokusie przestrzeni”: organizm przestaje być centrum własnej przestrzeni działania i staje się jednym punktem wśród wielu w reprezentowanej przestrzeni. Pojęcie to ma znaczenie dla psychoanalizy lacaniańskiej, ponieważ ilustruje ogólniejszy mechanizm — osłabienie granicy między podmiotem a otoczeniem przez dominację zewnętrznej formy. Lacan przywołuje Caillois jako dowód na biologicznie zakorzenioną podatność organizmów żywych na wyobrażeniowe zatopienie w przestrzeni.
Kontekst i źródło
Roger Caillois (1913–1978) — francuski intelektualista, surrealiści, współzałożyciel Collège de Sociologie — opublikował esej Le mimétisme et la psychasthénie légendaire w surrealistycznym piśmie Minotaure (nr 7, 1935). Tekst był próbą wyjaśnienia mimikry morfologicznej u owadów poza biologicznym utylitaryzmem — nie jako kamuflaż ochronny, lecz jako przejaw głębszego procesu związanego z relacją organizmu do przestrzeni.
Tytuł łączy dwa pojęcia: psychastenię — termin Pierre’a Janeta na zaburzenie związane z osłabieniem funkcji wolicjonalnych i poczucia tożsamości — z epitetem legendarny, wskazującym, że Caillois rozszerza ten termin poza kliniczny kontekst na zjawiska biologiczne i kulturowe.
Dwie przestrzenie: działania i reprezentacji
Caillois wychodzi od rozróżnienia dwóch trybów obecności organizmu w przestrzeni:
- Przestrzeń działania (l’espace vécu): przestrzeń organizocentryczna, w której organizm jest centrum układu, aktywnym podmiotem orientacji. Świat jest tu zorganizowany wokół perspektywy przeżywającego ciała.
- Przestrzeń reprezentacji (l’espace représenté): przestrzeń obiektywna, geometryczna, w której organism jest „jednym punktem wśród innych” — traci uprzywilejowanie, nie jest już centrum, lecz elementem mapy.
Gdy dominuje przestrzeń reprezentacji nad przestrzenią działania, organizm traci punkt oparcia. Nie wie już, jak się zachować, bo przestał być centrum własnego układu odniesienia. Caillois opisuje to przez relacje psychiatrów1 o pacjentach schizofrenicznych, którzy mówili: „Wiem, gdzie jestem, ale nie czuję, że jestem w miejscu, w którym się znajduję” — dysocjacja między wiedzą o lokalizacji a poczuciem bycia-tam.
Mimetyzm morfologiczny jako „pokusa przestrzeni”
Caillois odrzuca czysto funkcjonalne wyjaśnienie mimikry (kamuflaż jako ochrona przed drapieżnikami) z kilku powodów:
Po pierwsze, wiele przypadków mimikry nie przynosi żadnej realnej korzyści: owady naśladują niemal perfekcyjnie liście czy korę, mimo że ich drapieżniki widzą zupełnie inaczej niż człowiek i mimikra ich nie oszukuje. Po drugie, stopień zaangażowania w mimikrę bywa nieproporcjonalny do jakiejkolwiek biologicznej korzyści — to nadmiar, nie minimum.
Caillois proponuje interpretację: mimikra jest pokusą przestrzeni (tentation de l’espace). Organizm, zamiast utrzymywać wyraźną granicę między sobą a otoczeniem, ulega presji przestrzennego otoczenia i asymiluje się do niego morfologicznie. Jest to coś w rodzaju dobrowolnego (choć nie świadomego) zaniku granicy tożsamości na rzecz upodobnienia się do tła.
Pisze: „przestrzeń ich pochłania, encircles them, digests them in a gigantic phagocytosis. It ends by replacing them” — przestrzeń pożera organizm przez fagocytozę. Podmiot nie jest już odrębną jednostką w przestrzeni, lecz staje się częścią przestrzeni, traci siebie jako wyróżniony punkt.
Psychasthénie légendaire: definicja
Caillois definiuje psychasthénię légendaire jako zaburzenie relacji między osobowością a przestrzenią — dokładniej: depersonalizację przez asymilację do przestrzeni. Podmiot (lub organizm) przestaje czuć się odrębny od swojego otoczenia — granica między organizmem a środowiskiem rozmywa się.
Jest to „legendarna” (nie kliniczna), bo Caillois stosuje termin analogicznie, przenosząc go z kontekstu psychiatrycznego Janeta na kontekst biologiczno-kulturowy. Ale analogia jest dla niego nie metaforyczna, lecz strukturalna: ten sam mechanizm — osłabienie granicy tożsamości wobec presji zewnętrznego układu przestrzennego — działa zarówno w psychozie dysocjacyjnej, jak i w morfologicznej mimikrze owadów.
Znaczenie dla teorii Lacana
Lacan przywołuje Caillois w kontekście stadium zwierciadła jako ilustrację tezy, że relacja organizmu do przestrzeni i własnej formy jest konstytutywnie wyobrażeniowa, a nie naturalna:
„Fakty mimetyzmu, pojmowanego jako identyfikacja heteromorficzna, są niemniej interesujące, gdyż uprzytamniają one problem znaczenia przestrzeni dla żywego organizmu. (…) gdy w pojęciu »psychasthénie légendaire« powiązał mimetyzm morfologiczny z naciskiem przestrzeni i jego odrealniającym działaniem.”2
Określenie „identyfikacja heteromorficzna” jest istotne: mimikra jest formą identyfikacji, ale z czymś radykalnie innym od siebie — z tłem, przestrzenią, środowiskiem. To odpowiada strukturze stadium zwierciadła, gdzie podmiot identyfikuje się z zewnętrznym obrazem, który jest jednocześnie „nim” i „nie-nim”. W obu przypadkach granica między Ja a nie-Ja jest przepuszczalna i zależna od wyobrażeniowego medium.
Dla Lacana Caillois dostarcza biologicznego argumentu na rzecz tezy, że człowiek ma organicznie niedoskonałą relację z własną przestrzenią i ciałem — nie ma biologicznie zagwarantowanego centrum podmiotowego. Musi je zbudować przez obraz, a to budowanie jest zawsze podatne na rozsypanie się lub na odwrócenie — na wchłonięcie przez zewnętrzną formę.
Caillois a Kolegium Socjologii
Koncepcja psychasthénii légendaire była częścią szerszego projektu Caillois i Kolegium Socjologii (Bataille, Leiris, Caillois), które próbowało wyjaśnić zjawiska graniczne — sacrum, śmierć, ekstatyczne rozpuszczenie się w tłumie — jako momenty, gdy granica między jednostką a zbiorowością lub środowiskiem zostaje przekroczona. W tym kontekście psychasthénie légendaire jest jednym z wielu mechanizmów „decentracji” podmiotu: ego przestaje być centrum, ulega presji czegoś zewnętrznego i większego.
Źródła
- Caillois, R. (1935). Le mimétisme et la psychasthénie légendaire. W: Minotaure, nr 7. Wyd. ang.: „Mimicry and Legendary Psychasthenia”, przeł. J. Shepley. W: October, nr 31, 1984, s. 16–32. — poziom wiarygodności: 1/5 [online: https://generation-online.org/p/fpcaillois.htm]
- Janet, P. (1903). Les obsessions et la psychasthénie. Félix Alcan. — poziom wiarygodności: 2/5
- Lacan, J. (1949/1966). Le stade du miroir. W: Écrits. Seuil. Wyd. pol.: Pisma psychoanalityczne, przeł. R. Reszke. KR, Warszawa 2001. — poziom wiarygodności: 1/5
caillois mimikra przestrzen depersonalizacja stadium-lustra evergreen
Footnotes
Footnotes
-
Janet, P. (1903). Les obsessions et la psychasthénie. Caillois opiera się na obserwacjach Janeta dotyczących pacjentów psychiatrycznych ze zburzeniem poczucia przestrzennej przynależności. ↩
-
Lacan, J. (1949/2001). „Stadium zwierciadła jako formujące funkcję Ja”. W: Pisma psychoanalityczne, przeł. R. Reszke. KR, Warszawa. ↩