Innenwelt i Umwelt w teorii Lacana
Abstract
Lacan przywołuje pojęcia Jakoba von Uexkülla — Innenwelt (świat wewnętrzny) i Umwelt (świat otaczający, środowisko) — aby opisać funkcję stadium zwierciadła jako mechanizmu ustanawiającego relację między organizmem a jego rzeczywistością. U von Uexkülla każdy gatunek ma swój specyficzny Umwelt — układ znaczących bodźców wybranych z otoczenia przez biologiczną konstytucję organizmu — który harmonijnie koresponduje z jego Innenwelt. Lacan przeformułowuje tę harmonię: u człowieka relacja Innenwelt–Umwelt nie jest biologicznie zagwarantowana, lecz musi zostać pośrednio skonstruowana przez obraz (imago). Gdy ta wyobrażeniowa mediacja zawodzi lub zostaje przerwana, podmiot traci orientację i wpada w niekończącą się kwadraturę weryfikacji ego.
Von Uexküll: Innenwelt i Umwelt jako harmonijna całość
Jakob von Uexküll (1864–1944) — estoński biolog, twórca biosemiotyki — wprowadził pojęcia Innenwelt i Umwelt w Umwelt und Innenwelt der Tiere (1909)1, opisując relację organizmów żywych z ich środowiskiem.
Umwelt (Umgebungswelt, świat otaczający) nie jest obiektywnym, fizycznym środowiskiem, lecz środowiskiem specyficznym dla gatunku: podzbiorem bodźców i sygnałów z otoczenia, które dany organizm jest biologicznie zdolny percepować i na które reaguje. Kleszcz żyje w zupełnie innym Umwelt niż człowiek, choć oboje przebywają w tym samym lesie: kleszcz odbiera tylko zapachy kwasu masłowego (obecne w skórze ssaków), ciepło ciała i brak owłosienia — reszta świata dla niego nie istnieje.
Innenwelt (świat wewnętrzny) to odpowiadający mu wewnętrzny układ stanów i procesów organizmu — jego „plan działania”, który organizuje odpowiedzi na bodźce Umwelt. Innenwelt i Umwelt tworzą u von Uexkülla zamknięty, harmonijny krąg — biologiczną całość, w której organizm i środowisko są skrojone do siebie.
Lacan: przerwanie kręgu i wyobrażeniowa mediacja
Lacan przywołuje te pojęcia w kontekście stadium zwierciadła:
„Funkcja stadium zwierciadła jawi się więc jako szczególny przypadek funkcji imago, polegający na ustanawianiu relacji między organizmem a jego rzeczywistością, inaczej mówiąc, między Innenwelt a Umwelt.”2
U zwierząt relacja Innenwelt–Umwelt jest bezpośrednia i biologicznie zagwarantowana. Człowiek tej bezpośredniości nie ma: jego biologiczna konstytucja nie daje mu gotowego Umwelt — nie ma wyspecjalizowanego, biologicznie określonego układu znaczących bodźców, na który automatycznie odpowiada. Jest, jak to określa Lacan, organicznie niedoskonały — jego relacja z własną naturalnością jest od początku pęknięta.
Imago — obraz ciała w lustrze, a potem cały porządek wyobrażeniowy — pełni więc funkcję substytutu biologicznej harmonii: przez obraz człowiek buduje pierwszą formę jedności między chaotycznym doświadczeniem własnego ciała (Innenwelt: fragmentaryczne doznania, impulsy, popędy) a rzeczywistością, w której żyje (Umwelt: przestrzeń, inni, otoczenie). Obraz daje formę tej relacji, której biologia nie daje bezpośrednio.
Przerwanie koła: niekończąca się weryfikacja
Lacan formułuje konsekwencję tej struktury:
„Tak więc przerwanie koła Innenwelt w Umwelt rodzi niekończącą się kwadraturę weryfikacji ego.”2
Kiedy biologicznie dany krąg (Innenwelt ↔ Umwelt) zostaje zastąpiony przez wyobrażeniową mediację obrazu, podmiot traci stabilność biologicznego bezpośredniego dopasowania. Odtąd musi bez końca budować, sprawdzać i potwierdzać swoje ego przez obrazy, relacje i rozpoznania z zewnątrz. Nigdy nie osiąga stanu, w którym jego „Ja” jest definitywnie dane i pewne — jak kleszcz, który wie (biologicznie), że to skóra ssaka.
„Kwadratura koła” — matematycznie niemożliwy problem — jest trafną metaforą: poszukiwanie pewności ego jest strukturalnie niemożliwe do rozwiązania. Podmiot może jedynie zbliżać się do stabilności, ale nigdy jej w pełni nie osiągnąć, bo jego relacja z własną realnością jest od początku zapośredniczona przez obraz, który jest zewnętrzny, odwrócony i statyczny — nigdy w pełni adekwatny do żywej, zmiennej podmiotowości.
Konsekwencje: organiczna niedoskonałość
Lacan wyciąga z tej analizy wniosek antropologiczny:
„Refleksje te pozwalają nam na rozpoznanie w akcie przestrzennego ujmowania, przejawiającym się w poprzedzającym tę dialektykę społeczną stadium zwierciadła, organiczną niedoskonałość naturalnej realności człowieka.”2
„Organiczna niedoskonałość” oznacza, że dysproporcja między wyobrażeniowym a realnym nie jest błędem ani patologią — jest wbudowana w biologiczną konstytucję człowieka. Człowiek jest gatunkiem, który nie ma biologicznie danego Umwelt i dlatego musi konstruować go wyobrażeniowo, przez obraz i przez symboliczne relacje z innymi. To jest źródłem zarówno ludzkiej plastyczności (zdolności do tworzenia kultury, języka, sztuki) jak i nieuchronnych form alienacji i dezorientacji.
Zestawienie: von Uexküll vs Lacan
| Von Uexküll | Lacan | |
|---|---|---|
| Relacja Innenwelt–Umwelt | Biologicznie harmonijna | Strukturalnie pęknięta u człowieka |
| Mediator | Biologiczna konstytucja | Obraz (imago), porządek wyobrażeniowy |
| Podmiot | Zdeterminowany biologicznie | Konstytutywnie alienowany |
| Wynik | Stabilny Umwelt gatunkowy | Niekończąca się weryfikacja ego |
Źródła
- Uexküll, J. von (1909). Umwelt und Innenwelt der Tiere. G. Fischer. — poziom wiarygodności: 1/5
- Lacan, J. (1949/1966). Le stade du miroir comme formateur de la fonction du Je. W: Écrits. Seuil. Wyd. pol.: „Stadium zwierciadła jako formujące funkcję Ja”. W: Pisma psychoanalityczne, przeł. R. Reszke. KR, Warszawa 2001. — poziom wiarygodności: 1/5
- Evans, D. (1996). An Introductory Dictionary of Lacanian Psychoanalysis. Routledge. — poziom wiarygodności: 3/5
stadium-lustra lacan uexkull podmiot ego evergreen
Footnotes
Footnotes
-
Uexküll, J. von (1909). Umwelt und Innenwelt der Tiere. G. Fischer. Pojęcia rozwinięte również w: Uexküll, J. von (1934). Streifzüge durch die Umwelten von Tieren und Menschen. ↩
-
Lacan, J. (1949/2001). „Stadium zwierciadła jako formujące funkcję Ja”. W: Pisma psychoanalityczne, przeł. R. Reszke. KR, Warszawa. ↩ ↩2 ↩3