Imago (Lacan)
Abstract
Imago (łac. obraz, podobizna; w psychoanalizie: obraz psychiczny) to u Lacana pojęcie opisujące formujące obrazy psychiczne, które organizują doświadczenie podmiotu i strukturują jego relacje z innymi. Imago nie jest zwykłą reprezentacją umysłową ani wspomnieniem — jest obrazem o mocy formującej, który przekształca podmiot przez samą identyfikację z nim. Lacan przejmuje termin z wczesnopsychoanalitycznej tradycji (Jung, Ferenczi), ale radykalnie go przebudowuje: imago nie jest po prostu „wewnętrznym obrazem matki czy ojca”, lecz węzłowym punktem porządku wyobrażeniowego, w którym podmiotowość jest pierwotnie fundowana. W stadium zwierciadła imago własnego ciała jest pierwszym formującym obrazem, z którym dziecko się utożsamia, konstytuując pierwotną formę Ja. Imago pojawia się rzadko bezpośrednio — zwykle jako zasłonięty zarys w snach, halucynacjach i aktywności symbolicznej.
Etymologia i tradycja
Słowo imago pochodzi z łaciny i oznacza: obraz, podobizna, wyobrażenie, ale też — w kontekście starożytnego Rzymu — woskową maskę pośmiertną przodka (imago maiorum), przechowywaną w rodzinnym atrium i wynoszoną w czasie pogrzebów. Ta funeralna konotacja jest nieprzypadkowa: imago jest obrazem czegoś, co już minęło lub co nigdy nie było w pełni obecne — jest echem, nie lustrzanym odwzorowaniem.
W psychoanalizie termin wszedł do użycia przez Junga, który używał go na oznaczenie nieświadomego obrazu ważnej osoby (matki, ojca) — nie takiego, jaką ta osoba faktycznie była, lecz takiego, jakim podmiot ją sobie wyobrażał i jakim był przez nią ukształtowany. Lacan przejmuje ten termin, ale wypełnia go odmienną treścią: imago nie jest po prostu „wyobrażeniem osoby”, lecz formującą strukturą wyobrażeniową.
Imago jako termin w stadium zwierciadła
Lacan explicite wiąże imago z transformacją podmiotu przez identyfikację:
„Stadium zwierciadła należy rozumieć jedynie jako identyfikację w pełnym, psychoanalitycznym znaczeniu tego słowa: to znaczy jako transformację zachodzącą w podmiocie wówczas, gdy przyswaja on swój obraz (image) — tak więc zaistnienie owego efektu fazy jest ukazane już poprzez samo użycie w teorii antycznego terminu »imago«.”1
Użycie terminu imago (a nie po prostu „obraz” czy „reprezentacja”) jest u Lacana precyzyjne: chodzi o obraz, który transformuje podmiot przez sam akt utożsamienia z nim. Identyfikacja z imago własnego ciała w lustrze nie jest rozpoznaniem czegoś istniejącego wcześniej — jest wytworzeniem czegoś nowego. Dlatego termin imago, ze swoją konotacją mocy formowania (a nie tylko odwzorowywania), jest przez Lacana uznany za właściwy.
Zasłoniętość imago: sny, halucynacje, symbolika
Imago nie jest dane bezpośrednio i przejrzyście. Lacan wskazuje, że jawią się one zazwyczaj pośrednio:
„Imago jawią się nam wyłącznie jako zawoalowane zarysy, w codziennym doświadczeniu jak i w półcieniach działalności symbolicznej2 — zwierciadlany obraz wydaje się progiem widzialnego świata, zarówno wówczas, jeśli zawierzymy możliwościom lustra i przyjmiemy, że w halucynacjach i snach dostrzegamy imago własnego ciała, jego indywidualne cechy, ułomności lub też przedmiotowe projekcje, jak i wtedy, gdy uznamy rolę aparatu odzwierciedlającego jako tego, co umożliwia pojawienie się duplikatu (double), w którym przejawia się zróżnicowana realność przeżyć.”1
Trzy przestrzenie, w których imago jest rozpoznawalne:
Codzienne doświadczenie — imago działają jako filtry percepcy i relacji, ale są z natury zasłonięte. Człowiek nie widzi ich jako „obraz”, lecz jako rzeczywistość samą w sobie. Dopiero z perspektywy analitycznej stają się widoczne jako pośredniczące struktury.
Sny i halucynacje — tu imago ujawniają się wyraźniej, bo mechanizmy racjonalizacji i kontroli ego zostają zawieszone lub osłabione. W śnie ciało bywa zniekształcone, rozczłonkowane, idealnie piękne lub przerażające — to są różne formy, w jakich imago własnego ciała wychodzi na powierzchnię.
Aktywność symboliczna — mity, rytuały, teksty kulturowe, wyobrażenia zbiorowe. Lévi-Strauss, do którego odsyła tu Lacan w przypisie2, pokazał, że aktywność symboliczna jest uprzywilejowaną przestrzenią działania obrazów formujących: właśnie tu imago zbiorowe (choroby, śmierci, płodności, inicjacji) wywierają realny wpływ na jednostki i grupy.
Obraz zwierciadlany jako „próg widzialnego świata”
Lacan określa obrazem zwierciadlanym jako „próg widzialnego świata” — granicę, od której człowiek w ogóle może widzieć siebie jako kogoś w świecie. Przed tą granicą jest chaos fragmentarycznych doznań bez formy. Po tej granicy — podmiot ma postać, można się do siebie odnieść, można powiedzieć „ja”. Ale ta granica jest zarazem progiem, za którym zaczyna się alienacja: podmiot widzi siebie zawsze przez medium, zawsze z zewnątrz, zawsze w odbiciu.
Figura sobowtóra (double) jest tu symptomatyczna: natrętna, niepokojąca postać „innego-mnie” w literaturze i kulturze jest efektem tej struktury. Sobowtór fascynuje i przeraża właśnie dlatego, że objawia to, co jest prawdą podmiotowości: że moje „Ja” jest od początku zdublowane, że istnieje jako obraz, a nie jako bezpośrednia substancja.
Imago ciała a porządek wyobrażeniowy
W Lacanowskiej topologii trzech porządków (Realne, Symboliczne, Wyobrażeniowe), imago należy przede wszystkim do porządku Wyobrażeniowego (l’Imaginaire). Wyobrażeniowe jest przestrzenią lustrzanych identyfikacji, dualnych relacji (Ja — drugi), fasad jedności i kompletności. To tu działają imago: jako formujące obrazy organizujące doświadczenie ego.
Ale imago nie są czysto wyobrażeniowe — są zawsze już przeniknięte przez Symboliczne (język, Inny, struktura znaczącego) i ograniczone przez Realne (to, czego żaden obraz nie obejmie). Dlatego stadium zwierciadła jest nie tylko wyobrażeniowe — jest miejscem, gdzie Wyobrażeniowe, Symboliczne i Realne stykają się po raz pierwszy w sposób strukturalny.
Źródła
- Lacan, J. (1949/1966). Le stade du miroir comme formateur de la fonction du Je. W: Écrits. Seuil. Wyd. pol.: „Stadium zwierciadła jako formujące funkcję Ja”. W: Pisma psychoanalityczne, przeł. R. Reszke. KR, Warszawa 2001. — poziom wiarygodności: 1/5
- Evans, D. (1996). An Introductory Dictionary of Lacanian Psychoanalysis. Routledge. Hasło: „imago”. — poziom wiarygodności: 3/5
- Roudinesco, É. (1993). Jacques Lacan. Seuil. — poziom wiarygodności: 3/5
stadium-lustra lacan imago wyobraznia evergreen