Koło hermeneutyczne — geneza pojęcia

Zasada, którą opisuje koło hermeneutyczne, jest starsza niż sama nazwa. Jej najwcześniejsze wyraźne sformułowanie pochodzi od Matthiasa Flaciusa (Clavis Scripturae Sacrae, 1567): wymogiem rozumności tekstu jest to, że jego części są połączone zarówno między sobą, jak i w odniesieniu do całości, a rozumienie jest pełne tylko wtedy, gdy wieńczy je ujednolicający punkt widzenia — który jednak można odsłonić jedynie na podstawie samego tekstu. To jest koło w jego pierwotnym, filologicznym sensie: zasada praktyczna dla egzegetów biblijnych.

Schleiermacher jako pierwszy uczynił z tej zasady teorię i nadał jej metodologiczny status. U niego koło ma dwa wymiary jednocześnie: gramatyczny (część tekstu rozumiana przez całość języka i epoki, całość przez części) oraz psychologiczny (tekst rozumiany przez całość życia duchowego autora, życie autora przez tekst). Proces interpretacji u Schleiermachera jest — jak trafnie ujął to Przyłębski — bardziej spiralą niż kołem: ciągłym pogłębianiem rozumienia, nigdy ostatecznie zamkniętym. Jednak celem wciąż pozostaje odtworzenie intencji autora — koło kręci się wokół tekstu i jego twórcy.

Radykalne przekształcenie dokonuje się u Heideggera. Koło przestaje być metodologicznym zaleceniem — staje się ontologiczną charakterystyką wszelkiego rozumienia. Przed-struktura rozumienia (Vorstruktur des Verstehens) oznacza, że interpretator zawsze już rozumie, zanim zacznie interpretować — jest wrzucony w sieć języka, tradycji, kultury. Koło nie jest błędem logicznym do uniknięcia: jest warunkiem możliwości sensu. Heidegger odwraca oświeceniowy postulat neutralnego punktu startowego — taki punkt nie istnieje i istnieć nie może.

Gadamer rozwija Heideggerowskie koło w pełną filozofię rozumienia. Koło przebiega teraz między horyzontem czytelnika a horyzontem tekstu — i każde przejście przez nie zmienia horyzont czytelnika. To nie jest powrót do punktu wyjścia, lecz jego rewizja przez spotkanie z obcością tekstu. Stąd — jak u Ricœura — koło staje się spiralą: punkt powrotu jest zawsze wyżej niż punkt wyjścia.

Sama nazwa hermeneutischer Zirkel (koło hermeneutyczne) jako utrwalony termin techniczny pochodzi z tradycji po Schleiermacherze i upowszechnia się w XIX i XX wieku wraz z rozwojem hermeneutyki jako dyscypliny.

Źródła: Przyłębski, Hermeneutyka, 2019, s. 41–42, 73; Góras, „Transformacja figury koła hermeneutycznego w myśli Martina Heideggera”, Filozofuj! 2024