Racjonalizacja i Entzauberung — odczarowanie świata (Weber)
W słynnych uwagach wstępnych do zbioru szkiców z socjologii religii Max Weber rozpatruje „problem historii powszechnej”: dlaczego poza Europą „ani rozwój naukowy, ani artystyczny, ani państwowy, ani gospodarczy nie poszedł (…) drogą racjonalizacji, która właściwa jest Zachodowi”.1 Dla Webera wewnętrzny związek nowoczesności z tym, co nazywał „zachodnim racjonalizmem”, był jeszcze czymś oczywistym.
„Racjonalny” w opisie Webera jest przede wszystkim proces odczarowania — Entzauberung — który w Europie doprowadził do tego, że rozpadające się religijne obrazy świata wyłoniły kulturę świecką. Wraz z nowoczesnymi naukami empirycznymi, autonomizacją sztuk oraz teoriami moralności i prawa opartymi na pryncypiach powstały sfery wartości kulturalnych, umożliwiające procesy uczenia się odpowiednio według wewnętrznych prawidłowości problematyki teoretycznej, estetycznej bądź moralno-praktycznej.2
Entzauberung nie jest prostą sekularyzacją. Jest to strukturalna zmiana w sposobie uprawomocniania wiedzy: religia traci monopol na interpretację rzeczywistości, a jej miejsce zajmuje różnicowanie się autonomicznych sfer wartości. Każda z nich wytwarza własne, immanentne kryteria ważności. Weber diagnozuje dwa oblicza tego procesu: (1) „stalowa klatka” biurokracji i racjonalności celowo-racjonalnej (Zweckrationalität) jako instytucjonalna pułapka modernizacji społecznej; (2) wielobóstwo wartości (Götterkampf) jako kulturowa konsekwencja odczarowania — rozpad jednorodnego kosmosu sensu na nieporównywalne sfery.