Redukcja fenomenologiczna i nastawienie estetyczne — analogia i różnica
Abstract
Redukcja fenomenologiczna (epoché) i nastawienie estetyczne wykazują uderzające strukturalne pokrewieństwo: obie operacje zawieszają pewne zobowiązania normalnej percepcji wobec rzeczywistości — w szczególności pytanie o istnienie i referencję. Husserl sam tematyzuje tę analogię w Liście do Hofmannsthala (1907), widząc w kontemplacji estetycznej wstęp do filozoficznego oglądu. Różnica jest jednak istotna i dotyczy celu oraz energii tych operacji: epoché jest metodycznym krokiem ku transcendentalnej podmiotowości, nastawienie estetyczne zatrzymuje się na samej prezentacji przedmiotu lub — w ujęciu Barthes’a — otwiera na niekontrolowaną intensywność jouissance.
Husserlowska epoché polega na zawieszeniu tezy generalnej nastawienia naturalnego: przekonania, że świat istnieje niezależnie od aktów świadomości i że nasze codzienne sądy o nim są po prostu ważne. Husserl podkreśla, że epoché nie jest zaprzeczeniem istnienia świata ani sceptycznym wątpieniem — jest metodycznym wzięciem w nawias, Einklammerung. Przez to zawieszenie odsłania się transcendentalna podmiotowość i jej intencjonalne korelaty — sposób, w jaki rzeczy konstytuują się dla świadomości.
Husserl zawsze podkreśla, że epoché jest ruchem transcendentalnym, a nie jedynie metodologicznym chwytem. Odkrywa ona nie nową metodę, lecz nową dziedzinę badania — świadomość transcendentalną jako pole absolutnej immanencji. Określanie epoché wyłącznie jako narzędzia byłoby spłaszczeniem husserlowskiej intencji.
W Liście do Hugo von Hofmannsthala z 1907 roku — tekście krótkim, ale filozoficznie gęstym — Husserl wskazuje na analogię między nastawieniem estetycznym a fenomenologicznym. W doświadczeniu estetycznym następuje zawieszenie praktycznego zaangażowania wobec świata: nie pytamy, czy opisywany krajobraz istnieje, nie planujemy, jak go użytkować, nie oceniamy go z punktu widzenia celów praktycznych. Przedmiot estetyczny jest kontemplowany jako czysta prezentacja — jako to, czym się ukazuje, a nie jako to, czym jest poza ukazywaniem się.
Husserl traktuje tę kontemplację jako wstęp do ujęcia fenomenologicznego: oswaja ona ze strukturą zawieszenia zanim wyposaży podmiot w aparaturę transcendentalną. Celem doświadczenia estetycznego jest u Husserla — zgodnie z tradycją kantowską — pewna postać przyjemności (Lust), bezinteresowne upodobanie towarzyszące kontemplacji. Jest to pojęcie stosunkowo spokojne, mieszczące się w obrębie nastawienia refleksyjnego.
Analogia między epoché a nastawieniem estetycznym jest przekonująca na poziomie zawieszenia referencji — ale ujawnia też istotną różnicę. W doświadczeniu estetycznym pojawia się komponent emocjonalny i afektywny, którego epoché jako taka nie zakłada: identyfikacja z bohaterem, wzruszenie, fascynacja, groza. To emocjonalne uwikłanie nie znika przy kontemplacji estetycznej — jest jej częścią, a nie przeszkodą.
Husserl nie traktuje tego jako sprzeczności: emocjonalne zaangażowanie w dzieło jest dla niego kompatybilne z zawieszeniem praktycznych roszczeń wobec świata. Możliwe jest jednoczesne bycie wzruszonym i niepytanie o faktyczne istnienie opisywanych zdarzeń. Napięcie między zawieszeniem a afektem jest więc u Husserla neutralizowane — oba współistnieją w nastawieniu estetycznym.
Roland Barthes w Le plaisir du texte (1973) wprowadza rozróżnienie, które w pewnym sensie komplikuje Husserlowską spokojną kontemplatywność. Barthes odróżnia przyjemność z tekstu (plaisir) od rozkoszy tekstu (jouissance). Plaisir jest związane z tekstem potwierdzającym, kulturowym zadowoleniem czytelnika, z przyjemną lekturą, która nie zakłóca. Jouissance natomiast to intensywność, która dezorientuje, rozsadza, wywołuje stan bliski utracie — jest związana z tekstami, które nie dają się spokojnie skonsumować, które „działają na czytelnika”.
Jouissance u Barthes’a nosi ślad lacanowski — Lacan używa tego pojęcia na określenie nadmiarowej intensywności wykraczającej poza zasadę przyjemności, powiązanej z popędem śmierci, cierpliwości w rozkoszy, która nie jest prosta ani jednoznaczna. Jednak u Barthes’a pojęcie funkcjonuje przede wszystkim w teorii tekstu i lektury — nie jest bezpośrednio przeniesione z psychoanalizy Lacana, lecz przeformułowane w kontekście estetycznym.
W kontekście seminarium o fenomenologii i literaturze rozróżnienie Husserl–Derrida w kwestii celu doświadczenia estetycznego (spokojny Lust wobec intensywniejszej i bardziej destabilizującej energii lektury) najlepiej opisuje właśnie Barthes’owskie pojęcie jouissance — ale przypisywanie tego pojęcia wprost Derridzie jako jego centralnej kategorii estetycznej byłoby nieścisłe. Derrida korzysta z tego pola pojęciowego, ale nie czyni z jouissance swojego systematycznego terminu technicznego.
Redukcja fenomenologiczna i nastawienie estetyczne są pokrewne strukturalnie — obie zawieszają pewne zobowiązania nastawienia naturalnego, obie skupiają uwagę na sposobie prezentacji zamiast na faktach. Ale nie są tym samym:
- Epoché jest krokiem transcendentalnym, odsłaniającym świadomość jako pole konstytucji; nastawienie estetyczne nie ma ambicji transcendentalnych.
- Epoché jest metodyczna i systematyczna; nastawienie estetyczne jest spontaniczne i niesystematyczne.
- Epoché prowadzi ku badaniu konstytucji; nastawienie estetyczne zatrzymuje się na prezentacji i jej afektywnym rezonansie.
Produktywność analogii polega na tym, że doświadczenie estetyczne może pełnić funkcję wstępu do nastawienia fenomenologicznego — oswaja ze strukturą zawieszenia zanim podmiot wypracuje metodyczną dyscyplinę redukcji. Husserl mógł rozpoznać tę analogię częściowo dlatego, że sam był głęboko zanurzony w kulturze literackiej XIX wieku, która właśnie kontemplatywność estetyczną — skupienie na sposobie prezentacji zamiast na praktycznym użytkowaniu — czyniła centralną wartością.
- Edmund Husserl, Brief an Hugo von Hofmannsthal (12 stycznia 1907) — o kontemplacji estetycznej i jej analogii do nastawienia fenomenologicznego
- Edmund Husserl, Brief an Hugo von Hofmannsthal (1907); przedr. w: Husserliana oraz Karl Schuhmann i Barry Smith (red.), Husserl and Hofmannsthal, w: Speech Act and Sachverhalt (Nijhoff, 1985)
- Edmund Husserl, Ideen zu einer reinen Phänomenologie, t. I (Husserliana III, 1913) — pojęcie epoché
- Roland Barthes, Le plaisir du texte (Seuil, 1973); przekł. pol. Przyjemność tekstu (przeł. A. Lewańska, KR, 1997) — rozróżnienie plaisir/jouissance
- Jacques Lacan — pojęcie jouissance w seminariach (zob. szczególnie Seminarium VII: L’éthique de la psychanalyse, 1959–1960)
- Zob. też: Husserl — nastawienie naturalne i epoché; Husserl — Lebenswelt; Barthes — tekst i przyjemność; Derrida — literatura jako instytucja