Heidegger Byt i Czas (Sein und Zeit), 1927

przetłumaczony na Japoński: 1939
w Polsce: 1994 - dopiero przetłumaczony na polski (Bogdan Baran - poeta, filozof)

1927 - Bycie i Czas

Wczesny Heidegger: bądź aktywny, zmieniaj świat, bądź sobą.
Inspiracje Nietzscheańskie

1936-46 - Nietzsche (opracowanie w 3 tomy, ostatni poetycki)

Przemiana Heideggera - Kryzys: heidegger rodzi starego Heideggera

1947 - List o humaniźmie

Późny Heidegger: wycofaj się (odpuść), uspokój się, przyglądaj się światu.
Przeciwieństwo morału wczesnej filozofii
Panpsychizm (zamiast Boga jest Bycie) i mistycyzm
Ucz się kontemplacji od mistyków
- “Róża jest bez dlaczego…”
Bycie nie ma podstawy, nie ma boga który go stworzył, po prostu jest.

Egzystencjalna analityka Dasein (wczesny Heidegger)

Pytanie o Bycie stanowi dla Heideggera zapomnianą, lecz konieczną podstawę filozofii. Nowa terminologia (Dasein, bycie-w-świecie) służy uwolnieniu opisu doświadczenia od pojęć tradycji metafizycznej.

Różnica ontologiczna — centralne rozróżnienie: Bycie (ontologicznie: warunki możliwości) vs. bytujący/byt (ontycznie: konkretny przedmiot, np. krzesło). Byt jest statyczny; Bycie jest dynamiczne — procesem, wydarzeniem.

Heidegger postanowił zrobić Ontologię Bycia modelowym byciem jest bycie ludzkie - Dasein - egzystencja. Wymyśla kategorie możliwe do opisu życia ludzkiego.

Ontologia Bycia a ontologia substancji. Paralelę z Arystotelesem najlepiej oddaje bezpośrednie zestawienie:

Arystoteles: „Jest pewna nauka, która rozważa byt o tyle, o ile jest bytem, oraz to, co mu samo przez się przysługuje.”
Heidegger: „Jest pewna nauka, która rozważa jestestwo (Dasein) — życie — oraz to, co mu przysługuje poprzez egzystencjały — sposoby bycia — fenomeny: trwoga, troska.”

Arystoteles bada substancje stałe i dane. Heidegger odwraca perspektywę: modelowym bytem jest Dasein, a ontologia opisuje proces dziania się życia ludzkiego. Egzystencja nie jest przedmiotem — nie podlega klasycznej definicji przez rodzaj, gatunek i różnicę gatunkową.

Skandal filozofii polega na tym, że pytając o świat obiektywny (oczkiwanie dowodów), jesteśmy już jego częścią — podmiot i świat nie są oddzielnymi bytami (to nie dowody są niedostateczne - jesteśmy już jego częścią, nie możemy patrzeć na świat “spoza”).

Dasein i prymat egzystencji

Dasein (Jestestwo) to byt, który potrafi zapytywać o własne bycie. Wyróżnienie Dasein spośród innych bytów nie jest antropocentryczne w sensie gatunkowym — kryterium jest posiadanie świadomości i zdolność do deiktycznego wskazywania osadzonego w siatce odniesień. Heidegger odmawia tego statusu zwierzętom.

Egzystencja oznacza inherentną zdolność odnoszenia się do własnego bycia — nie jest cechą przygodną, lecz konstytutywną dla Dasein.

Existere w scholastyce - sistere -ex -alio - bytować w zależności od czegoś innego, mieć źródło poza sobą

Prymat Dasein - Dasein może zapytać o sens własnego bycia.

Egzystencjały

Egzystencjały to warunki możliwości bycia.

Egzystencjały to kategorie właściwe opisowi Dasein (troska, trwoga itd.) — aprioryczno-ontologiczna strukutra Dasein

odpowiedniki kategorii Arystotelesa, lecz dotyczące sposobów bycia, nie własności substancji.
Metoda opisu: fenomenologia — badanie tego, jak Bycie się jawi.

Mojość egzystencji - każda egzystencja będzie zawsze “moja”, ale dziejąca się na inny sposób u każdego. Mojość nie jest jednostkową cechą - jest egzystencjałem - wyróżnionym przez Heideggera warunkiem, kryterium bycia, które mamy wszyscy.

Człowiek jako byt rozumny zamieszkuje w mowie; język jest warunkiem możliwości wskazywania i ustanawiania różnic ontologicznych.

Dasein jako projekt

Rzucenie w świat - cała przeszłość na którą nie mamy wpływu (warunki wyjściowe - gdzie i kiedy się urodziliśmy). Jestesmy rzuconym projektem czyli czyms co bytuje pomiedzy przeszloscia a przyszloscia bedac w calym ruchu.

Dasein konstytuuje się przez nieustanne wychodzenie ku-przyszłości — nie jest bytem statycznym, lecz bytem w ruchu. Jako centrum układu deiktycznego, jest zawsze rzucone w określony kontekst.

Człowiek nie jest tym, czym jest, lecz tym, czym jeszcze nie jest — jego bycie ma charakter projektowania, nie posiadania gotowej istoty.

Troska

Warunek możliwości wszystkich stanów psychicznych i działań Rzucenie - wymiar faktycznosci Przychodzenie - Projektowanie - wymiar egzystencjalny / projekt Upadanie - napotykanie, zaangazowanie w wewnatrzswiatowy byt (das Man)

Się - niewłaściwe (nieautentyczne) bycie w świecie (das Man)

Nie: “jestem podmiotem, który ma właściwości” Heidegger: “jesteś ruchem miedzy przeszloscia przyszloscia i światem”

Świerć to nie jest niemożliwość - to możliwość w cieniu, który nam towarzyszy - dzięki niemu, dzięki skończoności możemy docenić swoją egzystencję.

Meta-egzystencjał Dasein jako bycie-w-świecie

Dasein posiada inherentną zażyłość ze światem, z którym wzajemnie się współkonstytuuje. Bycie-w-świecie jest strukturą pierwotną, nie pochodną (nie mam problemu jak dostać się do świata - świat jest zawsze ze mną).

Przedrostek „w” nie oznacza relacji przestrzennej (zawierania). Oznacza odnoszenie się — sam fakt istnienia Dasein jest już zawsze odniesieniem do bytu. To fundament każdej jednostkowej egzystencji.

Dasein otwiera świat jako siatkę odniesień i znaczeń. Byt wyłania się w tej siatce jako poręczność — nie jako neutralny obiekt, lecz jako coś, do czego Dasein już zawsze jakoś się odnosi np. krzesło wyłania się jako byt dla podmiotu ze względu na użyteczność.

Nastrojenie konstytuuje egzystencjalne otwarcie Dasein na świat. Jest strukturą aprioryczną: Dasein zawsze już jest w nastroju — bycie-ku-światu nie poprzedza nastrojenia, lecz jest przez nie współkonstytuowane.

Wgląd jako punkt wyjścia i problem hermeneutyczny

Poznanie Jestestwa (Dasein) dokonuje się przez wgląd w ludzkie życie — w jego konkretne spędzanie, trwanie, przebieg. Taki wgląd nie jest jednak przezroczysty: wymaga interpretacji i wyjaśnienia, co stanowi jego wymiar hermeneutyczny. Tym, co wgląd ukazuje w pierwszej kolejności, jest egzystencja przeciętna — życie prowadzone nieautentycznie, zdominowane przez stereotypy i powtarzalne formy codzienności. Fenomenologia życia codziennego jest więc fenomenologią nieautentyczności.

Zadaniem hermeneutyki jest dostrzeżenie w tej upadłej, niedoskonałej formie egzystencji śladu czegoś wyższego — egzystencji możliwej i autentycznej. Pojęcie „upadku” (Verfallenheit) zachowuje konotacje religijne: implikuje oczekiwanie na zbawienie i wyjście ze stanu obniżenia. U Heideggera źródło tego wyjścia zostaje jednak przesunięte: zbawienia nie szuka się poza egzystencją, lecz wewnątrz niej samej — przez autentyczne bycie sobą, odpowiedź na zew sumienia (Ruf des Gewissens), życie własną możliwością.

Upadek (Verfallenheit)

Upadek w sensie Heideggerowskim nie ma charakteru moralnie negatywnego — nie jest upadkiem w zło. Człowiek jest bytem zawsze już rzuconym w świat jako zatroskany (besorgendes Dasein), co oznacza, że upadek stanowi strukturalną cechę egzystencji, nie zaś jej aberrację. Dostęp do bycia jako takiego jest możliwy jedynie w szczególnych, granicznych momentach autentycznego bycia-w-świecie; poza nimi trwamy w upadku jako normalnym trybie egzystencji.

Upadek nie prowadzi ku złu w sensie etycznym, lecz ku nieswojości (Unheimlichkeit) — ku życiu niejako cudzemu, przejętemu od anonimowego Się (das Man). Autentyczność i nieautentyczność funkcjonują tu zatem poza tradycyjną opozycją dobra i zła; o ile w ogóle można mówić o „złym życiu”, jest to życie nieprzeżyte jako własne. Heidegger sam dostarcza dramatycznego przykładu tej struktury: jego uwikłanie w faszystowskie Się ilustruje, jak upadek w porządek zbiorowej, anonimowej mowy i woli może dotyczyć nawet tego, kto tę strukturę opisał.

W tym punkcie filozofia Heideggera wchodzi w dialog — ale i napięcie — z Nietzschem. Nietzscheańskie rozróżnienie życia własnego i nie-własnego jest strukturalnie zbliżone: złe życie to życie reaktywne, przejęte, nietwórcze. Jednak konsekwentne rozwinięcie tej logiki przez pryzmat woli mocy prowadzi do egocentryzmu i egoizmu, które Heidegger ostatecznie odrzuca. Późny Heidegger wycofuje się z nietzscheańskiego tonu antropocentrycznego, przesuwając akcent z autentyczności jednostkowej ku myśleniu bycia jako takiego — co można czytać jako korektę wobec pułapki, którą sam wcześniej współdzielił.

Napięcie między wczesnym a późnym Heideggerem

Wczesna filozofia Heideggera koncentruje się na strukturach indywidualnej egzystencji i jej autentyczności. Późna myśl przesuwa uwagę ku Byciu jako takiemu — ku Physis, rozumianej jako zmienność i samorodzenie się natury, bycie całego świata. W tym przesunięciu pojawia się postulat metodologiczny: aby zrozumieć życie, należy czytać poetów. Poeta dociera do Bycia przed narzuceniem mu pojęciowych form — jego język rejestruje wydarzanie się, zanim zostanie uchwycone w kategorie. Wzorem Bycia jest wydarzenie - nadeszło coś czego jeszcze nie było.

G. Deleuze - Różnica i powtórzenie. Cały czas powstaje coś nowego. Gdy pojawia sie cos nowego nie laczcie tego z czyms co juz bylo. Zbawienie moze pojawic sie w kazdym momencie.

Problem formy i deformacji Bycia

Kluczowe napięcie dotyczy relacji między Byciem a formą pojęciową. Arystoteles, tworząc kategorie, tworzył zarazem formy, przez które Bycie jest ujmowane. Każda propozycja kategoryzująca jest jednak pewnym wyborem — a tym samym zafałszowaniem i deformacją Bycia, które samo z siebie nie podlega formie i tworzy się wedle własnej logiki. Bycie jest nieforemne: nie daje się bez reszty ująć w żaden system predykatów.

Z tego wynika postulat postawy wobec życia: człowiek musi pogodzić się z losem i uważnie śledzić to, co się wydarza. „Dola” — to, co zsyła Bycie w postaci wydarzeń historycznych — jest czymś, co wyprzedza pojęcia. Dlatego poeci greccy, piszący zanim powstały dojrzałe formy pojęciowe, są uprzywilejowanymi świadkami tego doświadczenia: opisywali świat bezpośrednio, w stosunku do życia, nie za pośrednictwem abstrakcji. Powrót do tych początków jest powrotem do opisu niezmediaowanego przez kategorie — do języka, który jeszcze nie zniekształcił Bycia przez próbę jego uformowania.

Czas, Czasowość i Doczesność u Heideggera

Heidegger przeprowadza fundamentalne rozróżnienie między Czasem (Zeit) a Czasowością (Zeitlichkeit).

Czasowość	Czas	Egzystencja Nieautentyczna Niewłaściwa	Egzystencja Autentyczna Właściwa
byłość	przeszłość	zapomnienie	powtórzenie
współczesność	teraźniejszość	współczesność	oka mgnienie
przychodzenie	przyszłość	wyczekiwanie	wybieganie

Rozróżnienie autentyczne/nieautentyczne (właściwe/niewłaściwe) nie ma charakteru wartościującego w sensie moralnym. Egzystencja nieautentyczna (uneigentlich) to egzystencja niczyja — tryb bycia Się (das Man), w którym Dasein nie jest swoją własną jaźnią, lecz rozpuszcza się w bezosobowej przeciętności. Egzystencja autentyczna (eigentlich) to egzystencja własna — Dasein odzyskuje siebie jako „ja sam”, słuchając głosu sumienia, który wzywa: bądź jak najbardziej sobą.

W odniesieniu do każdej ekstazy czasowości oba modus wyglądają następująco:

Przychodzenie / przyszłość: nieautentyczne — wyczekiwanie (postawa niecierpliwości, niepokoju wobec nadchodzącego); autentyczne — wybieganie (Vorlaufen), rozumiane jako wyprzedzające przyjęcie własnej skończoności i projektowanie siebie ku możliwościom.
Współczesność / teraźniejszość: nieautentyczna — trwanie we współczesności rozumianej jako uleganie aktualnym modom i tendencjom das Man; autentyczna — oka mgnienie (Augenblick), nietzscheański moment pełnej obecności w chwili, rodzaj wiecznej teraźniejszości jako intensywnej samoobecności.
Byłość / przeszłość: nieautentyczna — zapomnienie, czyli wymazywanie własnej przeszłości przez zatopienie w trybie Się; autentyczne — powtórzenie (Wiederholung), świadome przejęcie własnej przeszłości i uczynienie z niej źródła autentycznego projektu.

Trzy ekstazy autentycznej Zeitlichkeit tworzą spójną całość egzystencjalną: Dasein wybiega ku śmierci jako własnej i nieuchronnej możliwości, trwa w oku mgnienia jako miejscu decyzji i pełni, a przeszłość powtarza — to znaczy nie odtwarza mechanicznie, lecz przejmuje jako własną i czyni podstawą projektowania siebie. Nieautentyczna czasowość stanowi strukturalne przeciwieństwo: Dasein zapomina skąd pochodzi, trwa w biernej współczesności wyznaczanej przez das Man i wyczekuje przyszłości, zamiast ku niej wybiegać. Wyczekiwanie i zapomnienie są tedy dwiema stronami tej samej ucieczki od autentycznej skończoności.

Nawiązując do Arystotelesa, wskazuje, że czas jako taki — czas w sensie kosmologicznym lub fizykalnym — jest nieskończony. To co doświadczamy jako czas jest u Heideggera uczasowieniem.

Czasowość natomiast oznacza skończony, ludzki sposób przeżywania czasu: egzystencja Dasein jest zawsze zorientowana ku przyszłości, ku własnej śmierci jako horyzontowi, który nadaje sens całości bycia-w-świecie. Nie jestesmy w stanie wyobrazic sobie czasu, w którym nas nie było.

Mozemy myslec o czasie jako obiektywnym poniewaz obiekty moga istniec w czasie (ale nie muszą).

Rozróżnienie Weltlichkeit (światowość) i Weltlichkeit w sensie świeckości — oraz paralelne Zeitlichkeit jako doczesność — ma wymiar nie tylko ontologiczny, lecz również quasi-teologiczny. Niemieckie Zeitlichkeit etymologicznie pokrywa się ze znaczeniem „doczesności” w sensie religijnym (świat doczesny jako przeciwstawiony zaświatom). Filozofia Heideggera jest w tym sensie zarazem świecka i doczesna: zamknięta immanentnie w horyzoncie skończonej czasowości, bez odniesienia do transcendencji nadprzyrodzonej.

To zamknięcie otwiera interpretację Heideggerowskiego projektu jako sekularnej soteriologii — filozofii posiadającej strukturalny ekwiwalent zbawienia. U wczesnego Heideggera funkcję tę pełni egzystencja autentyczna: życie własne, przejęte (eigentlich), przeciwstawione rozproszeniu w anonimowym „Się” (das Man).

Późny Heidegger przesuwa ten akcent w kierunku Gelassenheit — odpuszczenia, wyrzeczenia się woli panowania — co stanowi odmienną, choć strukturalnie pokrewną odpowiedź na ten sam problem autentyczności i relacji człowieka do własnej skończoności.

Napięcie między wczesnym a późnym Heideggerem jest tu rzeczywiste: wczesna faza kładzie nacisk na aktywne przejęcie własnego bycia, późna — na postawę rezygnacji i otwarcia, bliższą kontemplacyjnym tradycjom religijnym, które filozofia ta nominalnie zastępuje.

Uprzywilejowanie przyszłości: Potocznie rozumiany czas ma poczatek w przeszlosci a czasowość czasuje się od przyszłości.

Bycie-ku-śmierci

Krzysztof Michalski - Heidegger i filozofia współczesna (lata 70’) Krzysztof Michalski - Płomień wieczności (mieszanina filozofii Heideggera i NIetzschego)

Prawdziwa rzeczywistość to życie w chwili, w obecności tu-i-teraz.

ostateczna możnosc bycia jestestwa
egzystencja autentyczna
ujawnienie jestestwa w calosci
mozliwość niemozliwosci bycia-tu-oto
gadanina Się o śmierci - nieobecność śmierci
- sprowadzone komunikaty o śmierci “X umarł”… ale nie my (pod spodem)
- odsuwamy śmierć, przestaje być bytem (możliwością niemożliwością) a staje się faktem odsuniętym od świadomości
- Się pociesza osobę umierającą - odwraca uwagę od śmierci i w ten sposób zasłaniamy jej “bycie-ku-śmierci”

Się zakrywa bycie-ku-śmierci.

pozbywając się złudzeń osiągamy wolność

Śmierć jako możliwość

Dlaczego możliwość nie konieczność?

w każdym momencie wisi nad nami możliwość, że za tydzien juz nas nie będzie - stąd jest Angst - Trwoga
stracenie możliwości-więcej-możliwości

Ludzkie życie jest utkane z możliwości. Dasein i Bytowanie (istnienie ludzkie) to pływanie w oceanie możliwości. Śmierć - możliwość śmierci wisi nad nami jak miecz Damoklesa.

Miecz Damoklesa to metafora nieustannego zagrożenia, kruchości władzy i niepewności sytuacji, która na pozór wydaje się stabilna
Derrida na łożu śmierci “najwiecej myslalem o smierci w momentach szczęścia” Dialektyka szczęścia i śmierci - tylko w cieniu śmierci dostrzegamy wartość istnienia.

Wampir nie może być-ku-śmierci więc nie może być autentyczny, nie może nadać swojemu życiu sensu.

Transcendencja

Transcendencja:

Teoriopoznawcza - byt na zewnątrz uznającego podmiotu, który dociera do niego na drodze poznania
Teologiczna - przekonanie o bycie pozaświatowym, konieczność przeciwstawiona przygodności
Heideggera (bycie-w-świecie jest utożsamione z transcendencją) - pierwotne ukonstytuowanie jestestwa
- Ruch pomiędzy byciem a niebyciem

Heidegger odrzuca wewnętrzne i zewnętrzne. Przekraczanie nie odbywa się “poza” ale “ku światu”. Jestestwo jest w świecie - przebywa w przejściu (statyczne momenty w jestestwa np. upadanie).

Właściwa i Niewłaściwa transcendencja

Właściwa - ta, która odrywa się od bytu do bycia - egzystencjał trwogi
Niewłaściwa - ta, w którym jesteśmy w niewłaściwym byciu jestestwa

Jestestwo, żeby być musi rozumieć bycie.

W ramach egzystencjalu bycia w swiecie zawsze jest ruch przechodzenia ku temu światu. Otwartość, możliwość. Darzenie się bycia.

Uwagi

Heidegger tworzy ontologie immamencji - nie ma fenomenow, noumenow podzialu na podmiot i przedmiot (świat). Dlatego klasyczne kategorie myslenia nie przystaja. To analiza faktu doświadczanej egzystencji.

Ent-schlossenheit - niezamkniętość (otwartość) - to autentyczne bycie.

Pod egzystencją jest przepaść - nie ma podstawy

Sartre a Heidegger

Mdłości Sartre - Bohater mdłości widzi faktyczność jako coś strasznego, niesamowitego, od którego chce uciec do nieautentycznego sposobu bycia, bytowania.

Sartre rozdziela życie i opowiadanie ale utrzymuje klasycznie czas.

Sartre znal Heideggera, studiował u niego i u Husserla (lata 30 - wtedy pisał Mdłości) ale przede wszystkim wtedy był pod wpływem Husserla. Glowny punkt odniesienia to Fenomenologia, jednak znal Dasein. Rozumial Dasein ludzko.

Tłumaczenie Dasein na fr. Realite humain - Rzeczywistość ludzka. Francuska recepcja Heideggera - faceci w czarnych golfach. Dla Heideggera egzystencja nie jest straszna (zetkniecie z byciem).

Człowiek musi żyć autentycznie, czyli zdecydowanie a nie dryfować po falach życia bezwolnie.

Gombrowicz cenił egzystencjalizm.