Idea estetyczna u Kanta (KdU)
Abstract
Idea estetyczna to wytwór wyobraźni, któremu nie można przyporządkować żadnego adekwatnego pojęcia — jej bogactwo przekracza wszelkie określone wyrażenie, przez co pobudza myśl do nieskończonego rozwinięcia. Kant odróżnia ją od idei rozumowej, która jest pojęciem bez adekwatnej naoczności: obie są niereprezentowalne, ale z przeciwnych stron granicy między myślą a zmysłowością. Na tej podstawie Kant buduje typologię przedstawień unaoczniających (hypotypoza), dzieląc je na schematyczne i symboliczne — przy czym symboliczne nie jest figurą retoryczną, lecz pełnoprawnym trybem prezentacji tego, co pojęciowo nieuchwytne.
Definicja idei estetycznej
Kant wprowadza pojęcie idei estetycznej jako pendant do idei rozumowej w estetycznej teorii geniuszu. Idea estetyczna to wyobrażenie wyobraźni stowarzyszone z pewnym pojęciem, lecz tak bogate i wielowymiarowe, że pojęcie to nie wyczerpuje jego treści:
„Idea estetyczna jest wytworzonym przez wyobraźnię przedstawieniem stowarzyszonym z pewnym pojęciem i połączonym w swobodnym użytku tej wyobraźni z taką różnorodnością częściowych przedstawień, że nie można dla niego znaleźć takiego wyrażenia, które oznaczałoby jakieś określone pojęcie; w ten sposób [przedstawienie] to sprawia, że w myśli dodajemy do pojęcia wiele [takich rzeczy], które nie dają się nazwać, a których odczuwanie nadaje władzom poznawczym życia, a językowi jako samej tylko literze — polotu.” (KdU, s. 264, tłum. Gałecki)
Kluczowe elementy tej definicji: (1) wyobraźnia działa swobodnie, nie pod dyktando intelektu; (2) idea estetyczna jest powiązana z pojęciem, ale go przerasta — pobudza myśl do dalszego rozwinięcia tam, gdzie pojęcie milknie; (3) to nadwyżkowe odczucie „daje życie” władzom poznawczym, co jest dla Kanta funkcją geniuszu artystycznego: ożywia przedmiot przez to, czego nie można powiedzieć wprost.
Idea estetyczna nie jest zatem irracjonalnym wyrwaniem spod kurateli rozumu — jest wyobraźniowym rozwinięciem pojęcia ponad to, co pojęcie potrafi wyrazić. Geniusz to zdolność wytwarzania właśnie takich idei.
Kontrast z ideą rozumową
W paragrafie poświęconym dedukcji Kant zestawia oba typy idei, precyzując, w czym podobieństwo, a w czym radykalna różnica:
„Idea estetyczna nie może się stać poznaniem, gdyż jest pewną daną naoczną (wyobraźni), dla której nigdy nie można znaleźć adekwatnego pojęcia. Idea rozumowa natomiast nie może nigdy stać się poznaniem, gdyż zawiera w sobie pojęcie czegoś nadzmysłowego, któremu nigdy nie może być dana w adekwatny sposób naoczność. Otóż sądzę, że ideę estetyczną można by nazwać nie dającym się wyeksponować wyobrażeniem [przynależnym] wyobraźni, ideę rozumową zaś nie dającym się zademonstrować pojęciem rozumu.” (KdU, s. 302, tłum. Gałecki)
Asymetria jest precyzyjna: idea estetyczna to naoczność bez adekwatnego pojęcia (nicht demonstrables Darstellung der Einbildungskraft), idea rozumowa to pojęcie bez adekwatnej naoczności (nicht demonstrierbarer Begriff der Vernunft). Obie wymykają się standardowemu schematowi poznania — pojęcie + naoczność — ale z przeciwnych stron. Idea estetyczna ma za dużo naoczności (nieograniczonej różnorodności wyobraźni), idea rozumowa ma za mało (naoczność zmysłowa nie dosięga nadzmysłowego przedmiotu). Żadna z nich nie dostarcza poznania, obie są prawomocnymi trybami myślenia.
W kontekście systemu trzech idei — nadzmysłowego substratu przyrody, zasady subiektywnej celowości przyrody i zasady celów wolności — Kant wskazuje (KdU, s. 309), że dedukcja sądów estetycznych odsyła do tego nadzmysłowego tła, które jest fundamentem możliwości zarówno poznania estetycznego, jak i moralnego.
Hypotypoza — schematyczne i symboliczne przedstawienie
Rozróżnienie idei estetycznej i rozumowej ma bezpośredni związek z typologią trybów przedstawienia (hypotypoza). Kant koryguje tu błąd współczesnej mu logiki:
„Jest to wprawdzie przyjęty przez nowszych logików, ale wypaczający sens, niewłaściwy użytek słowa «symboliczny», gdy przeciwstawia się je intuitywnemu sposobowi przedstawienia; symboliczny bowiem jest tylko odmianą intuitywnego. Intuitywny sposób przedstawienia można mianowicie podzielić na schematyczny i symboliczny. Obydwa są hypotypozami, tj. przedstawieniami unaoczniającymi (exhibitiones), a nie jedynie charakteryzmatami, tj. oznaczaniem pojęć przez towarzyszące im znaki zmysłowe nie zawierające w ogóle niczego, co należy do naoczności przedmiotu.” (KdU, s. 317, tłum. Gałecki)
Hypotypoza schematyczna — naoczność podkładana pod pojęcie bezpośrednio, wedle procedury demonstracji: konstruuję trójkąt, by wykazać pojęcie trójkąta. Jest to tryb matematyki i empirycznej nauki przyrodniczej.
Hypotypoza symboliczna — naoczność podkładana pod pojęcie pośrednio, przez analogię: przenoszę na pojęcie jedynie refleksję nad schematem, nie samą naoczność. Kant podaje przykład organicznej monarchii jako symbolu żywego ciała i mechanicznej monarchii jako symbolu maszynerii — w obu przypadkach przenosimy na pojęcie polityczne strukturę relacji, nie treść zmysłową.
Symboliczne przedstawienie jest zatem nie figurą retoryczną ani dekoracyjnym skrótem, lecz pełnoprawną epistemiczną operacją: jedynym sposobem unaocznienia pojęć, dla których naoczność bezpośrednia jest niedostępna. Pojęcia etyczne, teologiczne i estetyczne funkcjonują w tym trybie — stąd Kant twierdzi, że cały nasz język o Bogu jest symboliczny, nie schematyczny. Zob. Władza Sądzenia (Urteilskraft) — refleksyjna i determinująca (Kant).
Źródła
- Kant, Immanuel. Krytyka Władzy Sądzenia, przeł. J. Gałecki, PWN 1986, ss. 264, 302, 309, 317 — poziom wiarygodności: 1
evergreen kant idea-estetyczna wyobraznia symbol hypotypoza idea-rozumowa krytyka-wladzy-sadzenia