Kant — niemożność materialnego prawa praktycznego
Abstract
Kant wykazuje przez trzy kolejne twierdzenia, że żadna zasada praktyczna opierająca wyznacznik woli na empirycznej treści — na pożądanym przedmiocie i uczuciu przyjemności — nie może być prawem praktycznym. Zasady materialne są zawsze empiryczne (Twierdzenie I), a wszystkie bez wyjątku podpadają pod zasadę miłości własnej i własnej szczęśliwości (Twierdzenie II). Twierdzenie III zamyka argument: jeżeli z zasady usunąć wszelką materię, pozostaje tylko forma powszechnego prawodawstwa, i jedynie ta forma może czynić maksymę powszechnym prawem. Rozbudowane Uwagi precyzują: próba wyróżnienia „wyższej” i „niższej” władzy pożądania przez źródło przedstawień (zmysłowe vs. rozumowe) jest iluzoryczna — liczy się wyłącznie to, czy przyjemność jest warunkiem wyznaczenia woli; szczęśliwość jako zasada jest podmiotowo konieczna, lecz przedmiotowo całkowicie przypadkowa i nigdy nie może stanowić a priori ważnego prawa.
Twierdzenie I — zasady materialne są zawsze empiryczne
§2 KPR głosi: „Wszystkie zasady praktyczne, które w swym założeniu przyjmują przedmiot (materię) władzy pożądania jako wyznacznik woli, są empiryczne i nie mogą stanowić praw praktycznych.”
Argumentacja jest dwustronna. Po pierwsze: jeśli żądza przedmiotu poprzedza prawidło i jest warunkiem uczynienia go sobie zasadą, wyznacznikiem samowoli staje się pewien stosunek przedstawienia przedmiotu do podmiotu, który Kant utożsamia z przyjemnością. Takiego stosunku — czy dane przedstawienie połączone będzie z przyjemnością czy przykrością — nie można poznać a priori:
„O żadnym przedstawieniu dowolnie wybranego przedmiotu nie można a priori wiedzieć, czy będzie ono połączone z przyjemnością, czy z przykrością, czy też będzie obojętne. A więc wyznacznik woli w takim razie musi być zawsze empiryczny.”
Po drugie: zasada opierająca się na podmiotowym warunku wrażliwości na przyjemność lub przykrość może służyć podmiotowi za maksymę, lecz nie za prawo — „brak jej przedmiotowej konieczności, która musi być poznana a priori.”
Twierdzenie II — wszystkie zasady materialne redukują się do miłości własnej
§3 argumentuje, że różnorodność zasad materialnych — niezależnie od tego, czy odwołują się do przyjemności zmysłowej, radości intelektualnej, cnoty rozumianej eudajmonistycznie czy jakiegokolwiek innego pożądanego przedmiotu — jest różnorodnością jedynie pozorną. Przyjemność płynąca z przedstawienia egzystencji rzeczy „zależy od istnienia przedmiotu; a więc należy do zmysłu (uczucia), nie zaś do rozumu.” Świadomość przyjemności życia towarzysząca nieprzerwanie całemu istnieniu istoty rozumnej jest szczęśliwością, a zasada jej dążenia — zasadą miłości własnej:
„A więc wszystkie zasady materialne, które przyjmują wyznacznik samowoli w przyjemności lub przykrości, która może być odczuta dzięki rzeczywistości jakiegoś przedmiotu, są o tyle pod tym względem tego samego rodzaju, o ile wszystkie podpadają pod zasadę miłości własnej, czyli własnej szczęśliwości.”
Uwaga I — iluzja „wyższej władzy pożądania” przez źródło przedstawień
Próba wyróżnienia wyższej władzy pożądania na podstawie intelektualnego lub rozumowego źródła przedstawień jest — zdaniem Kanta — błędem polegającym na pominięciu właściwego kryterium. Gdy pytamy o wyznaczniki pożądania, nie chodzi o to, skąd bierze się przedstawienie sprawiającego przyjemność przedmiotu, lecz „tylko o to, w jakim stopniu dostarcza ono przyjemności.”
Kant ilustruje to przykładem porządku priorytetów jednej i tej samej osoby: odłożona lektura pouczającej książki, by nie spóźnić się na polowanie; opuszczone przemówienie dla uczty; porzucona rozmowa filozoficzna dla gry w karty; odprawiony z niczym żebrak, bo pieniądze wydano na komedię. Wynikająca z tego obserwacja:
„Jeżeli ukierunkowanie woli opiera się na uczuciu przyjemności lub nieprzyjemności, której oczekuje człowiek od jakiejś przyczyny, to jest mu zupełnie obojętne, jakie przedstawienia na niego działają. Tylko jak silna, jak długotrwała, jak łatwo dostępna, jak często powtarzająca się jest ta przyjemność — na tych tylko właściwościach zależy mu, aby się zdecydować na wybór.”
Tak zwane „subtelne radości” — użycie sił, hart duszy w przezwyciężaniu przeszkód, kształcenie zdolności umysłowych — różnią się od przyjemności zmysłowych jedynie stopniem (są trwalsze, wzmagają zdolność odczuwania), lecz nie rodzajem. Uważać je za inny sposób kierowania wolą niż przez zmysł — zakładając, że jako warunek uczucia przyjemności nadal musi być z góry założone uczucie w tej sferze — byłoby błędem analogicznym do materialisty, który materię czyni „tak delikatną”, że bierze ją za istotę duchową.
Kant wyciąga stąd dylemat:
„A więc albo wcale nie istnieje jakakolwiek wyższa władza pożądania, albo też czysty rozum musi być praktyczny sam przez się, tj. musi być w stanie przez samą tylko formę praktycznego prawidła wyznaczać kierunek woli bez przypuszczenia jakiegokolwiek uczucia.”
Epikur był przynajmniej konsekwentny, sprowadzając cnotę do przyjemności. Nowożytny eklektyzm, próbując rozróżnić wyższą i niższą władzę pożądania wedle źródła przedstawień przy zachowaniu przyjemności jako faktycznego wyznacznika, popadał w niespójność.
Uwaga II — szczęśliwość: podmiotowo konieczna, przedmiotowo przypadkowa
Bycie szczęśliwym jest „koniecznym żądaniem wszelkiej rozumnej, lecz skończonej istoty” — wynika z jej skończonej przyrody, podlegania potrzebom i zależności od wrażliwości na przyjemność i przykrość. Ale właśnie z tego wynika, że problem szczęśliwości jest z konieczności empiryczny i indywidualny:
„To, w czym mianowicie każdy powinien widzieć swą szczęśliwość, zależy od specyficznego odczuwania przyjemności i przykrości przez każdego osobnika, a nawet od rozmaitości potrzeb w tym samym podmiocie.”
Prawo podmiotowo konieczne (jako prawo przyrody — dążenie do szczęścia jest w każdym) jest zarazem przedmiotowo nader przypadkową zasadą praktyczną. Nie może stanowić prawa praktycznego, bo „przy żądzy szczęśliwości chodzi nie o formę zgodności z prawem, lecz wyłącznie o materię.”
Kant rozpatruje hipotetyczną sytuację powszechnej zgody co do treści szczęśliwości: nawet gdyby wszystkie skończone istoty rozumne zgadzały się, co sprawia im przyjemność, ta jednomyślna zgoda „sama byłaby tylko przypadkowa.” Wyznacznik byłby nadal podmiotowo ważny i empiryczny, bez konieczności wynikającej z apriorycznych podstaw. Rezultatem nie byłaby konieczność praktyczna, lecz przyrodnicza — bylibyśmy „zmuszeni do działania, jak zmuszeni jesteśmy do ziewania, gdy widzimy, że inni ziewają.”
Twierdzenie III i jego test — forma powszechnego prawodawstwa
§4 wnioskuje: „Jeżeli istota rozumna ma myśleć swe maksymy jako praktyczne powszechne prawa, to może je myśleć tylko jako takie zasady, które zawierają wyznacznik woli nie według materii, lecz jedynie według formy.”
Gdy wydzielimy z prawa całą materię, „pozostanie tylko goła forma powszechnego prawodawstwa.” Bezpośrednia Uwaga do tego twierdzenia dostarcza operacyjnego testu:
„Prawo praktyczne, przeze mnie za takie uznane, musi nadawać się do powszechnego prawodawstwa; jest to zdanie identyczne, a więc samo przez się jasne.”
Kant stosuje test do maksymy powiększania majątku wszelkimi środkami: czy mogę przez nią podać prawo powszechne, że każdy może wyprzeć się depozytu, wobec którego nikt mu nie może dowieść złożenia? „Natychmiast spostrzegam, że taka zasada jako prawo sama siebie obróciłaby wniwecz, gdyż sprawiłaby, że nie byłoby wcale depozytów.” Analogicznie: maksyma szczęśliwości własnej jako prawo powszechne nie daje harmonii, lecz „najgorszą niezgodę i całkowite zniweczenie samej maksymy oraz jej zamiaru” — każda wola ma swój osobisty przedmiot, a przypadkowa zbieżność tych przedmiotów nie tworzy prawa. Kant puentuje:
„Empiryczne wyznaczniki nie nadają się do powszechnego prawodawstwa zewnętrznego, a w tej samej mierze i do wewnętrznego powszechnego prawodawstwa.”
Źródła
- Immanuel Kant, Krytyka praktycznego rozumu, Ks. I, Rozdz. I, §2–§4 + Uwagi I i II (tłum. pol., wydanie w zasobach projektu) — poziom wiarygodności: 2 (przekład bez wskazania tłumacza w dostępnym pliku; cytaty dosłownie z tekstu źródłowego)
evergreen kant zasady-materialne zasady-formalne szczesliwosc milosc-wlasna wladza-pozadania rozum-praktyczny epikur krytyka-praktycznego-rozumu empiryzm-praktyczny