Kant — architektonika czystego rozumu i pojęcie filozofii

Abstract

Architektonika to sztuka systemów: jedność systematyczna jest tym, co poznanie przemienia w naukę. System wyróżnia się od zbioru tym, że jest uczłonkowany organicznie według idei, a nie złożony przypadkowo. Kant odróżnia jedność techniczną (z podobieństwa treści) od architektonicznej (z jednego naczelnego celu rozumu). Na tej podstawie buduje dwa rozróżnienia: cognitio ex datis vs ex principiis, oraz szkolne vs wszechświatowe pojęcie filozofii. Nie można nauczyć się filozofii — można się nauczyć tylko filozofować.

System a zbiór; jedność architektoniczna

Kant definiuje system jako „jedność rozmaitych poznań podporządkowanych jakiejś idei.” Idea jest pojęciem rozumowym o formie całostki, przez które określone są a priori zarówno zakres rozmaitości, jak i wzajemne miejsce części. System rośnie od wewnątrz (per intussusceptionem), jak ciało zwierzęce — każda nowa część nie jest doklejona z zewnątrz, lecz jest rozwinięciem tego samego zarodka.

Kant odróżnia dwa typy jedności:

Jedność techniczna — wynika z przypadkowo dostrzeżonego podobieństwa treści lub doraźnych celów; jest empiryczna i relatywna.

Jedność architektoniczna — „wypływa tylko jako następstwo idei, gdzie rozum stawia a priori cele, nie zaś oczekuje ich empirycznie.” Tworzy naukę w sensie właściwym. Schemat nauki „nakreślony nie według idei […] lecz empirycznie, wedle przypadkowo nastręczających się zamiarów, daje jedność techniczną; taki zaś, co wypływa tylko jako następstwo idei […] utrwala jedność architektoniczną” (KCR, Architektonika czystego rozumu, tłum. Chmielowski).

Kant zauważa, że systemy w historii rzadko powstawały świadomie według z góry wybranej idei — powstawały quasi-organicznie, „jak gdyby mocą jakiejś generatio aequivoca.” Twórcę często sam jego schemat przerastał: dopiero późniejsi interpretatorzy odnajdują ideę w rozwinięciu systemu. Oznacza to, że właściwą zasadę systemu należy odczytywać nie z deklaracji autora, lecz z wewnętrznej logiki całości.

Dwa typy poznania: ex datis i ex principiis

Kant wprowadza rozróżnienie, które przecina całą teorię wiedzy:

Cognitio ex datis (poznanie historyczne) — poznanie według tego, co zostało dane z zewnątrz: przez doświadczenie, opowiadanie, nauczanie. Jest to przyswojenie cudzych wyników. Ktoś, kto wyuczył się systemu Wolffa, „posiada zupełne historyczne poznanie filozofii Wolfa” — wie to, co mu dano, i „sądzi tylko tyle, ile mu dano.” Jest „odlewem gipsowym żyjącego człowieka.”

Cognitio ex principiis (poznanie rozumowe podmiotowo) — poznanie wynikające z własnych zasad rozumu. Nie wystarczy, że treść poznania jest rozumowa przedmiotowo; musi być zaczerpnięta z „powszechnych źródeł rozumu, tj. z zasad, skąd wypłynąć może również krytyka, a nawet odrzucenie tego, czegośmy się nauczyli.”

Matematyka jest wyjątkiem: ze względu na konkretność swoich dowodów (konstruowanie pojęć a priori) można jej się naprawdę nauczyć w sensie podmiotowo-rozumowym. Filozofii — nie.

Nie można się nauczyć filozofii; można się nauczyć filozofować

Kant formułuje tezę, która stała się jedną z najczęściej cytowanych w historii dydaktyki filozofii:

„Wśród wszystkich tedy umiejętności rozumowych (a priori) można się nauczyć tylko matematyki, nigdy zaś filozofii (chyba historycznie jeno), lecz co się tyczy rozumu, można się conajwyżej nauczyć tylko filozofować.” (tamże)

Powód: filozofia jako skończony system poznania nie jest nigdzie dana in concreto — jest tylko ideą możliwej nauki. Można się zbliżać do niej różnymi drogami, lecz nie dotrzeć do niej jako do gotowego produktu. Dlatego właściwe nauczanie filozofii polega na „wyćwiczeniu talentu rozumu, postępując za jego powszechnymi zasadami w roztrząsaniu pewnych istniejących prób, lecz zawsze z zastrzeżeniem prawa rozumu do zbadania samemu tamtych w ich źródłach, i do stwierdzenia ich, albo też odrzucenia.”

Szkolne i wszechświatowe pojęcie filozofii

Kant odróżnia dwa poziomy pojęcia filozofii:

Pojęcie szkolne (conceptus scholasticus) — filozofia jako system poznania szukany tylko jako umiejętność, mając na celu jedynie logiczną doskonałość poznania.

Pojęcie wszechświatowe (conceptus cosmicus) — filozofia jako „umiejętność o odnoszeniu się wszelkiego poznania do istotnych celów rozumu ludzkiego (teleologia rationis humanae).” Filozofem w tym znaczeniu jest nie „sztukmistrzem rozumowy”, lecz „prawodawcą rozumu ludzkiego.” Matematyk, przyrodoznawca, logik są sztukmistrzami; „istnieje atoli jeszcze nauczyciel ideału (Lehrer im Ideal), przewyższający tych wszystkich, używający ich za narzędzia, by poprzeć istotne cele rozumu ludzkiego.”

Istotnym celem jest filozofia moralna: „pierwszym jest tylko przeznaczenie człowieka, a filozofia o nim zowie się nauką moralną. Z powodu tej wyższości, jaką ma filozofia moralna nad wszelkimi innymi zabiegami rozumu, rozumiano też u starożytnych przez nazwę filozofa zawsze równocześnie i przede wszystkim moralistę.”

Rola metafizyki: szaniec i urząd nadzorczy

Metafizyka jako dyscyplina pełni dla Kanta dwie funkcje:

Jest szańcem (Bollwerk) religii: nie jej główną twierdzą, lecz tym, co ją chroni od zewnątrz — kiełznając spekulatywny rozum zanim wyrządzi szkody w moralności i religii.
Sprawuje urząd nadzorczy (Censoramt): „ubezpiecza powszechny ład i zgodę, ba, dobrobyt rzeczypospolitej naukowej, i powstrzymuje jej dzielne i owocne opracowania, by się nie oddalały od celu głównego.”

Stąd Kant może powiedzieć, że metafizyka jako spekulacja „więcej służy ku temu, by chronić od błędów, niż rozszerzać poznanie” — i że to nie zmniejsza jej wartości, lecz ją podnosi.

Źródła

Immanuel Kant, Krytyka czystego rozumu, Transcendentalna nauka o metodzie, oddział III: Architektonika czystego rozumu; przekład P. Chmielowski — poziom wiarygodności: 2

evergreen kant architektonika metafizyka filozofia system jednosc-architektoniczna cognitio-ex-principiis filozofowanie krytyka-czystego-rozumu