Kant — hierarchia wyobrażeń (repraesentatio do idea)

Abstract

Kant porządkuje terminologię epistemiczną w hierarchiczną drabinę wyobrażeń. Punkt wyjścia to repraesentatio (wyobrażenie w ogóle); przez uświadomienie staje się spostrzeganiem (perceptio), które dzieli się na wrażenie (podmiotowe) i poznanie (przedmiotowe). Poznanie to ogląd albo pojęcie; pojęcie może być empiryczne lub czyste (notio); pojęcie wytworzone z notiones i przekraczające możliwe doświadczenie to idea (Vernunftbegriff). Taksonomia ma charakter normatywny: Kant wyraźnie protestuje przeciw potocznemu użyciu słowa „idea” dla wrażeń zmysłowych.

Drabina wyobrażeń

flowchart TD
  R[repraesentatio - wyobrażenie ogólne]
  P[perceptio - wyobrażone]
  S[sensatio - wrażenie</br>spostrzeganie podmiotowe</br>modyfikuje stan podmiotu]
  C[cognitio - poznanie</br>spostrzeganie przedmiotowe]
  IU[intuitus - ogląd bezpośredni</br>pojedynczy]
  CO[conceptus</br>pojęcie przez cechę wspólną]
  EMP[empiryczne]
  PURE[czyste]
  NOT[notio</br>czyste pojęcie z rozumu]
  IDEA[idea</br>pojęcie rozumowe przekraczające doświadczenie]

  R --> P
  P --> S
  P --> C
  C --> IU
  C --> CO
  CO --> EMP
  CO --> PURE
  PURE --> NOT
  NOT --> IDEA

Kluczowe rozróżnienia

Ogląd vs. pojęcie: ogląd odnosi się do przedmiotu bezpośrednio i jest poszczególny (jeden ogląd = jeden przedmiot); pojęcie odnosi się pośrednio przez cechę wspólną wielu rzeczom. To rozróżnienie odpowiada podziałowi na zmysłowość i rozsądek.

Pojęcie empiryczne vs. czyste (notio): pojęcie czyste (notio, pomysł) ma swój początek wyłącznie w rozsądku — nie w czystym obrazie zmysłowości. Jest to ważne zastrzeżenie: czysty obraz zmysłowości (np. czysta przestrzeń) nie jest źródłem notio. Kategorie rozsądku są przykładem notiones.

Notio vs. idea: idea (Vernunftbegriff) powstaje z notiones i przekracza możliwość doświadczenia. To pojęcie rozumowe — w odróżnieniu od pojęcia rozsądkowego. Kant będzie operował ideami w całej Dialektyce: Bóg, dusza, świat jako całość.

Uwaga normatywna

Kant kończy z wyraźną irytacją: kto przyzwyczaił się do tych rozróżnień, nieznośnie razi go, gdy słyszy, jak wyobrażenie barwy czerwonej nazywa się ideą — czego nie można nawet nazwać notio (pojęciem rozsądkowym), bo jest to wrażenie (sensatio). Jest to polemika z potocznym i filozoficznie niedbałym użyciem terminu „idea”, który w tradycji (np. u Locke’a, ale też w języku codziennym) oznacza dowolne wyobrażenie. Dla Kanta idea to najwyższy i najściślejszy termin w hierarchii — zarezerwowany dla pojęć rozumu przekraczających doświadczenie.

Cytaty

„Pojęciem, wytworzonym z pomysłów, a przekraczającym możliwość doświadczenia, jest idea czyli pojęcie rozumowe.” — KCR, Dialektyka transcendentalna, O ideach w ogóle (tłum. pol. XIX w.)

Do weryfikacji

[do weryfikacji: „czysty obraz zmysłowości”] — jako źródło odróżniające notio od pojęcia empirycznego; sprawdzić, czy Kant ma tu na myśli schemat czy coś innego; sformułowanie nieoczywiste.
[do weryfikacji: lokalizacja] — prawdopodobnie A320/B376–377; potwierdzić.

Źródła

Immanuel Kant, Krytyka czystego rozumu, Dialektyka transcendentalna — O ideach w ogóle; przekład polski XIX w. (Chmielowski)

evergreen kant wyobrażenie pojęcie ogląd idea dialektyka-transcendentalna krytyka-czystego-rozumu