Kant — tablica pojęcia Niczego
Abstract
Na zamknięcie Analityki transcendentalnej Kant wprowadza systematyczny podział pojęcia Niczego (Nichts) według porządku kategorii. Wyróżnia cztery rodzaje Niczego: (1) czcze pojęcie bez przedmiotu (ens rationis), (2) czczy przedmiot pojęcia — brak realności (nihil privativum), (3) czczy ogląd bez przedmiotu — czysta forma (ens imaginarium), (4) czczy przedmiot bez pojęcia — pojęcie wewnętrznie sprzeczne (nihil negativum). Tablica organizuje relacje między pojęciem, oglądem i przedmiotem, uzupełniając architekturę Analityki o jej negatywne „lustro”.
Punkt wyjścia: pojęcie przedmiotu w ogóle
Filozofia transcendentalna zwykła zaczynać od podziału na to, co możliwe i niemożliwe. Kant podnosi, że każdy podział zakłada pojęcie nadrzędne — a tym jest pojęcie przedmiotu w ogóle (wzięte problematycznie, bez rozstrzygania, czy chodzi o coś czy o nic). Ponieważ kategorie są jedynymi pojęciami odnoszącymi się do przedmiotów w ogóle, podział Czegoś i Niczego przebiega wedle porządku i wskazówek kategorii.
Tablica czterech rodzajów Niczego
| Nr | Określenie | Termin łaciński | Charakterystyka |
|---|---|---|---|
| 1 | Czcze pojęcie bez przedmiotu | ens rationis | Pojęcie niesprzeczne, lecz bez możliwego oglądu; nie zaliczane do możliwości, ale też nie do niemożliwości |
| 2 | Czczy przedmiot pojęcia | nihil privativum | Brak realności — przeczenie jako brak czegoś pozytywnego (cień, zimno) |
| 3 | Czczy ogląd bez przedmiotu | ens imaginarium | Goła forma oglądu bez substancji (czysta przestrzeń, czysty czas) |
| 4 | Czczy przedmiot bez pojęcia | nihil negativum | Pojęcie wewnętrznie sprzeczne, które usuwa samo siebie (prostolinijna figura o dwu bokach) |
Omówienie poszczególnych rodzajów
1. Ens rationis — jestestwo myślne. Pojęcie niesprzeczne, któremu nie odpowiada żaden możliwy ogląd. Noumenon jest tu przykładem: nie można go zaliczyć do możliwości (brak oglądu), ale nie powinien być też podawany za niemożliwy (brak sprzeczności). Inny przykład: nowe siły zasadnicze pomyślane bez sprzeczności, lecz bez żadnego potwierdzenia w doświadczeniu. Ens rationis jest bytem urojonym w sensie epistemicznym — nie sprzecznym, lecz pustym.
2. Nihil privativum — nic zaprzeczne. Przeczenie jako brak realności: cień (brak światła), zimno (brak ciepła). To nie pojęcie bez przedmiotu, lecz przedmiot rozumiany wyłącznie jako nieobecność czegoś pozytywnego. Wymaga pierwotnego pojęcia realności, której jest negacją — dlatego bez danego światła nie można by sobie wyobrazić ciemności.
3. Ens imaginarium — jestestwo urojone. Goła forma oglądu bez wypełniającej ją substancji: czysta przestrzeń i czysty czas. Są one czymś jako formy oglądania, ale same nie są przedmiotami, które dałoby się oglądać. Przestrzeń jest warunkiem formalnym zjawisk, nie zjawiskiem. Podobnie: nie moglibyśmy wyobrazić sobie przestrzeni, gdybyśmy nie dostrzegali jestestw rozciągłych.
4. Nihil negativum — nic ujemne. Pojęcie wewnętrznie sprzeczne, które usuwa samo siebie: prostolinijna figura o dwu bokach, okrągły kwadrat. Tu nie mamy ani pojęcia (bo sprzeczność je niszczy), ani przedmiotu. To jedyne prawdziwe niemożliwe w tablicy.
Wewnętrzne rozróżnienia tablicy
Kant wskazuje na dwa przekroje:
Przekrój 1 (Nr 1 vs. Nr 4): Oba to „czcze pojęcia”, lecz różnego rodzaju. Ens rationis (Nr 1) jest urojeniem — pojęciem bez sprzeczności, lecz bez przedmiotu; nie należy go zaliczać do możliwości. Nihil negativum (Nr 4) jest niemożliwością — pojęcie usuwa samo siebie. Urojenie i niemożliwość to dwie strony pojęciowej pustki.
Przekrój 2 (Nr 2 vs. Nr 3): Oba to „czcze dane do pojęć” — nie brak pojęcia, lecz brak przedmiotu po stronie danych. Nihil privativum jest czczyną po stronie realności (brak pozytywnej treści); ens imaginarium jest czczyną po stronie substancji w oglądzie (czysta forma bez wypełnienia). Przeczenie i goła forma oglądu nie są przedmiotami bez czynnika realnego.
Znaczenie systemowe
Tablica domyka Analitykę przez jej negatywne odbicie: tak jak Analityka wykładała warunki, przy których coś jest czymś (pojęcie + ogląd + odniesienie do możliwego doświadczenia), tablica Niczego systematyzuje sposoby, w jakie jeden z tych składników może być czczy lub nieobecny. Jest to zarazem narzędzie ostrzegawcze: ens rationis — miejsce noumenu i wszelkich nieugruntowanych pojęć — stoi na granicy między dozwolonym myśleniem (problematycznym) a dogmatycznym roszczeniem do poznania.
Cytaty
- „Najwyższym pojęciem, od jakiego zaczynać zwykła filozofia transcendentalna, jest zazwyczaj podział na to, co możliwe i co niemożliwe. Ale ponieważ wszelki podział opiera się na dzielonym pojęciu, trzeba więc podać jeszcze wyższe, a tym jest pojęcie o przedmiocie w ogóle.” — KCR, koniec Analityki transcendentalnej (tłum. pol. XIX w.)
Do weryfikacji
- [do weryfikacji: lokalizacja w KCR] — fragment „O amfibolii pojęć refleksyjnych” lub bezpośrednio po nim; sprawdzić paginację A/B (prawdopodobnie A290/B346 lub okolice).
- [do weryfikacji: „cień i zimno” jako przykłady nihil privativum] — standardowe przykłady w scholastycznej tradycji privatio; sprawdzić, czy Kant je przejmuje wprost czy modyfikuje.
Korekty redakcyjne
- „me jest” — oczywisty błąd składu; odczytane jako „nie jest”.
Źródła
- Immanuel Kant, Krytyka czystego rozumu, Analityka zasad — zamknięcie Analityki transcendentalnej, tablica pojęcia Niczego; przekład polski XIX w. (Chmielowski)
evergreen kant nicość ens-rationis nihil-privativum ens-imaginarium nihil-negativum kategorie krytyka-czystego-rozumu