Cztery sensy Pisma Świętego u Tomasza z Akwinu
Abstract
Tomasz z Akwinu, w Summa theologiae I, q.1, a.10, systematyzuje doktrynę czterech sensów Pisma: literalnego (sensus litteralis) oraz trzech sensów duchowych — alegorycznego (sensus allegoricus), moralnego (sensus moralis vel tropologicus) i anagogicznego (sensus anagogicus). Fundamentem teorii jest zasada, że Bóg jako autor Pisma może znaczyć nie tylko przez słowa, lecz także przez same rzeczy, które słowa oznaczają. Sensus litteralis jest podstawą wszystkich pozostałych i wyłącznym fundamentem teologicznej argumentacji. Teoria wyrasta z tradycji Jana Kasjana i Augustyna i wyznacza hermeneutyczny paradygmat wieków średnich.
Fundament metafizyczny
Podstawowa teza Tomasza, odróżniająca jego koncepcję od wcześniejszych podejść, dotyczy źródła wielości sensów. Wielość ta nie wynika z wieloznaczności słów (ekwiwokacja), lecz z szczególnej pozycji Boga jako autora. W każdej nauce słowa oznaczają rzeczy i na tym polega znaczenie tekstu. W Piśmie Świętym działa dodatkowy poziom: same rzeczy oznaczone przez słowa mogą z kolei oznaczać inne rzeczy.
Tomasz formułuje tę zasadę w STh I, q.1, a.10 (Respondeo):
„Illa ergo prima significatio, qua voces significant res, pertinet ad primum sensum, qui est sensus historicus vel litteralis.”
(Pierwsza znaczeniowość, przez którą słowa oznaczają rzeczy, należy do pierwszego sensu, którym jest sensus historicus vel litteralis.)
Sens dosłowny odpowiada temu, co słowa bezpośrednio oznaczają. Sensy duchowe budują się natomiast na rzeczach, które słowa oznaczają — rzeczy te mogą z kolei odsyłać do innych rzeczywistości. Na tym polega własność Pisma przekraczająca każdą inną naukę: Grzegorz Wielki, cytowany przez Tomasza, ujął to jako zdolność Pisma do opisywania faktu i równoczesnego objawiania tajemnicy.
Sensus litteralis
Sensus litteralis — zwany też historicus — obejmuje to, co autor (ludzki i Boski) bezpośrednio zamierzył wyrazić przez słowa. Dla Tomasza zakres sensu literalnego jest szerszy niż mogłoby się wydawać: obejmuje również mowy figuratywne i metafory. Gdy Pismo mówi o „ramieniu Bożym”, sensem literalnym nie jest stwierdzenie, że Bóg posiada kończynę, lecz Jego moc sprawczą — właśnie taki jest zamiar autora.
Kluczowa zasada epistemologiczna wynika stąd wprost: ex solo sensu litterali potest trahi argumentum — jedynie z sensu literalnego można wyciągać teologiczne argumenty. Sensy duchowe mogą służyć pobożności i kontemplacji, lecz żaden z nich nie funduje samodzielnego argumentu doktrynalnego. Gdyby tak było, teologia utraciłaby pewność swojego gruntu.
Trzy sensy duchowe
Sensus spiritualis, zbudowany na rzeczach oznaczanych przez sensus litteralis, dzieli się na trzy odmiany w zależności od tego, ku czemu kieruje oznaczanie.
Sensus allegoricus ujmuje rzeczy i zdarzenia Starego Przymierza jako prefiguracje Nowego Przymierza. Tomasz formułuje to zwięźle w STh I, q.1, a.10:
„Secundum ergo quod ea quae sunt veteris legis, significant ea quae sunt novae legis, est sensus allegoricus.”
(O ile rzeczy Starego Prawa oznaczają rzeczy Nowego Prawa, mamy sensus allegoricus.)
Przykład klasyczny: Jerozolima jako miasto historyczne (sensus litteralis) — Kościół Chrystusowy (sensus allegoricus).
Sensus moralis (vel tropologicus) odnosi zdarzenia biblijne do moralnego postępowania człowieka. Jego podstawą jest powiązanie między czynami Chrystusa a normami życia moralnego wiernych:
„Secundum vero quod ea quae in Christo sunt facta… sunt signa eorum quae nos agere debemus, est sensus moralis.”
(O ile to, co zostało dokonane w Chrystusie, jest znakiem tego, co powinniśmy czynić, mamy sensus moralis.)
Sensus anagogicus kieruje ku rzeczom ostatecznym i chwale wiecznej:
„Prout vero significant ea quae sunt in aeterna gloria, est sensus anagogicus.”
(O ile rzeczy oznaczają to, co należy do chwały wiecznej, mamy sensus anagogicus.)
Ta sama Jerozolima może oznaczać duszę wiernego (sensus moralis) i niebiańską Jerozolimę eschatologiczną (sensus anagogicus).
Mnemotechniczna formuła medievalna
Tradycja scholastyczna utrwaliła doktrynę czterech sensów w heksametrze przypisywanym różnie Augustynowi z Dacji bądź dominikańskiej tradycji dydaktycznej (XIII w.):
Littera gesta docet, quid credas allegoria; moralis quid agas; quo tendas anagogia.
(Litera poucza o czynach; alegoria — co wierzyć; sens moralny — co czynić; anagogia — dokąd zmierzać.)
Formuła ta nie pochodzi od Tomasza, lecz doskonale oddaje systematykę, którą on przejął i filozoficznie uzasadnił.
Stosunek do tradycji
Doktryna czterech sensów poprzedza Tomasza o blisko osiem wieków. Jan Kasjan w Collationes (ok. 420–430) systematyzuje cztery sensy jako narzędzie egzegezy monastycznej. Augustyn rozróżniał wielość znaczeń biblijnych, choć jego własna klasyfikacja (historia, aetiologia, analogia, allegoria) nie pokrywa się ściśle ze średniowieczną quadrigą — Tomasz wyjaśnia w STh I, q.1, a.10 ad 2, że historia, etiologia i analogia są podpodziałami sensu literalnego, podczas gdy allegoria u Augustyna odpowiada trzem sensom duchowym łącznie.
Wkład Tomasza jest podwójny. Po pierwsze, osadza doktrynę w metafizyce Boskiego autorstwa — uzasadnienie filozoficzne, nie tylko patrystyczny autorytet. Po drugie, z całą ostrością ustala epistemologiczny priorytet sensu literalnego: nie tylko jest on „podstawą” sensów duchowych, lecz jako jedyny uprawniony do teologicznej argumentacji zamyka drogę do dowolności alegorycznej.
Ernst Cassirer odnotowuje obecność tej systematyki w kontekście recepcji biblijnej hermeneutyki przez Kanta: „Tomasz z Akwinu dokonuje systematycznego, ostrego i szczegółowego rozróżnienia między sensus allegoricus, sensus anagogicus a sensus moralis lub mysticus fragmentu Pisma Świętego” — wskazując tym samym, że to tomaszowe ujęcie stanowi tło dla pietystycznej tradycji interpretacji biblijnej, z której wyrasta Kant. Cassirer traktuje doktrynę Tomasza jako punkt orientacyjny dla historii hermeneutyki, nie jej analizę.
Do weryfikacji
- [do weryfikacji: autorstwo heksametru Littera gesta docet] — tradycyjnie przypisywany Augustynowi z Dacji OP lub środowisku dominikańskiemu XIII w.; należy zidentyfikować najwcześniejsze poświadczenie tekstowe; zob. ewentualnie: Mary Carruthers, The Book of Memory.
- [do weryfikacji: sensus parabolicus] — STh I, q.1, a.10 ad 3 wspomina sens paraboliczny jako podtyp sensus litteralis (nie sensus spiritualis); warto osobno rozwinąć jego zakres i relację do języka figuratywnego.
Źródła
- Tomasz z Akwinu, Summa theologiae I, q.1, a.10 — tekst źródłowy doktryny czterech sensów; cytaty łacińskie z Corpus Thomisticum (https://www.corpusthomisticum.org, dostęp: 2026-04-02). [poziom 1]
- Ernst Cassirer, Życie i myśl Kanta — wzmianka o systematyce Tomasza jako tle hermeneutycznego kontekstu pietyzmu i Kanta; użyty jako kontekst historyczny, nie jako analiza doktryny Tomasza. [poziom 3]
- New Advent, Summa Theologiae tłum. ang. Fathers of the English Dominican Province: https://www.newadvent.org/summa/1001.htm (dostęp: 2026-04-02). [poziom 2]
- Jan Kasjan, Collationes XIV — wcześniejsza systematyzacja czterech sensów; brak bezpośredniego cytatu w tej notatce. [poziom 1 — do uzupełnienia]