Współczesne koncepcje nauki (Popper, Kuhn, Hartman)

Abstract

Notatka zestawia trzy podejścia do pytania o naturę wiedzy naukowej: falsyfikacjonizm Poppera (nauka jako system falsyfikowalnych twierdzeń zbliżających się asymptotycznie do prawdy), koncepcję rewolucji naukowych Kuhna (nauka jako zmiana paradygmatów wewnątrz wspólnot badaczy, bez teleologii prawdziwościowej) oraz ontologiczną interpretację nauki Hartmana (postęp naukowy jako odsłanianie kolejnych warstw bytu). Uzupełnieniem jest rekonstrukcja Rainki, który interpretuje Poppera i Kuhna jako autorów „popytowej” i „neopodażowej” teorii wiedzy.

Filozofia jest nie tylko refleksją nad rzeczywistością, lecz refleksją nad sposobami jej poznawania — metarefleksją nad różnymi obrazami świata. Nie ma jednej filozofii, są filozofie, a zadaniem filozofa jest badanie zarówno rzeczywistości, jak i różnych kątów, pod którymi jest ona ujmowana.

Falsyfikacjonizm Poppera

Centralnym zagadnieniem falsyfikacjonizmu jest problem demarkacji — pytanie o wyraźne kryterium odróżnienia nauki (episteme) od pseudonauki i potocznego mniemania (doxa). Popper odpowiada na nie pojęciem falsyfikowalności: twierdzenie ma status naukowy wtedy i tylko wtedy, gdy można wskazać warunki lub wyniki empiryczne, które obaliłyby je jako fałszywe¹. Teza, dla której nie istnieje żaden możliwy kontrprzykład, pozostaje niesprawdzalna i tym samym wypada poza obręb nauki. Kryterium to jest logiczne, nie empiryczne — nie wymaga, by teoria była faktycznie obalona, lecz by była obalalna w zasadzie.

Status filozofii wobec nauki

Wtłoczenie filozofii w reżim falsyfikowalnych twierdzeń rodzi napięcie strukturalne: filozofia tradycyjnie wypowiada się o naukach i ich założeniach, a nie w obrębie żadnej z nich. Jeśli jednak wymaga się od niej falsyfikowalności, zostaje wchłonięta przez porządek nauki i traci funkcję metarefleksji — zdolność do wspomagania, krytykowania i porządkowania nauk z zewnątrz.

Prawda jako cel asymptotyczny

U Poppera nauka nie osiąga prawdy, lecz do niej zbiega — jest procesem aproksymacji². Kolejne teorie nie weryfikują absolutnej prawdy, lecz redukują błąd i przybliżają do niej, co ma realną wartość praktyczną: dzięki aproksymacjom możliwe jest osiąganie konkretnych efektów technicznych i eksplanacyjnych, nawet przy braku pewności ostatecznej.

Dlaczego pojedyncza falsyfikacja nie obala nauki

Nauka nie jest zbudowana aksjomatycznie na jednej zasadzie, z której dedukowałoby się wszystko pozostałe. Jej struktura jest pluralistyczna: obowiązuje w niej wiele hipotez, zasad i twierdzeń, które łącznie tworzą najsilniejszy dostępny logos danej dziedziny. Błąd lub obalenie jednej hipotezy nie pociąga za sobą konieczności odrzucenia całości systemu — pozostałe zasady zachowują swoją moc eksplanacyjną. Jednostkowa falsyfikacja jest lokalną korektą, nie globalnym zawaleniem się teorii.

Koncepcja genezy i struktury nauki według Kuhna

Kuhn ujął powstawanie nauki od strony socjologicznej, kładąc nacisk na rolę środowiska badawczego w kształtowaniu paradygmatów. Między paradygmatem a wspólnotą uczonych zachodzi relacja wzajemna: paradygmat konstytuuje określoną społeczność badaczy, a zarazem ta społeczność tworzy się wokół jednostek, które dany paradygmat uznają³. Nie ma paradygmatu bez wspólnoty i wspólnoty bez paradygmatu.

Rozwój nauki przebiega według Kuhna przez cztery następujące po sobie etapy⁴:

Nauka normalna — stabilna praca badawcza w obrębie obowiązującego paradygmatu.
Anomalie — kumulowanie się wyników i problemów niemożliwych do wyjaśnienia na gruncie aktualnego paradygmatu.
Kryzys — anomalie wymuszają zakwestionowanie podstawowych założeń, co ujawnia dotąd utajone presupozycje filozoficzne.
Przełom i nowy paradygmat — przesilenie prowadzi do rewolucji naukowej i zastąpienia jednego paradygmatu innym (np. mechanika Newtona → teoria Einsteina).

Nowe paradygmaty są wobec siebie niekomensuralne — wzajemnie nieprzystawalne i niemierzalne tą samą miarą⁵. Świat newtonowski i einsteinowski nie mogą koegzystować jako równoprawne ramy pojęciowe; nie dają się do siebie zredukować ani porównać w obrębie wspólnego metajęzyka.

Stanowisko Kuhna wobec prawdy jest konsekwentnie nierealistyczne i stanowi wyraźną opozycję wobec Poppera. U Poppera nauka rozwija się do prawdy — jest asymptotycznym zbliżaniem się do prawdziwego opisu rzeczywistości. U Kuhna nauka rozwija się od — od paradygmatu do paradygmatu — i wytwarza artefakty, które mówią coś o świecie, lecz niekoniecznie oddają jego prawdziwy stan. Nauka nie ma teleologii prawdziwościowej.

Dwa poziomy paradygmatu

Kuhn wyróżnia dwa poziomy paradygmatu. Pierwszy, bardziej ogólny, to matryca dyscyplinarna — konstelacja grupowych przekonań wspólnych dla danego zbioru uczonych zajmujących się określoną dziedziną; obejmuje przekonania metafizyczne, metodologiczne i aksjologiczne i stanowi tło heurystyczne dla codziennej pracy badawczej. W artykule Raz jeszcze o paradygmatach Kuhn precyzuje, że matryce są zbiorami paradygmatów, a same paradygmaty są ich podzbiorami⁶. Co istotne, paradygmaty nie mają charakteru przekonań w ścisłym sensie — są raczej nastawieniami, co podkreśla ich pragmatyczny, a nie propozycjonalny wymiar.

W warunkach nauki normalnej założenia filozoficzne wbudowane w matrycę pozostają utajone i nie wymagają explicytnego sformułowania. Uczony nie musi być filozofem, bo paradygmat działa jako wzorzec, nie jako teoria. Ujawnienie tych założeń jest jednym z pierwszych symptomów kryzysu — gdy anomalie się mnożą, na jaw wychodzi to, co dotąd funkcjonowało jako niekwestionowane tło. Zmiana paradygmatu pociąga za sobą przepisanie podręczników, które są głównym nośnikiem obowiązującego paradygmatu w danej dyscyplinie.

Rainko — popytowa i neopodażowa teoria wiedzy

Stanisław Rainko w eseju Dwa paradygmaty. Esej z teorii wiedzy (1978) zestawia dwa wielkie sposoby myślenia o rozwoju wiedzy naukowej, przenosząc język ekonomii do teorii wiedzy⁷. Tytułowe „dwa paradygmaty” nie oznaczają prostego wyboru: albo jeden, albo drugi, lecz próbę uchwycenia dwóch logik rozwoju wiedzy — od strony problemów, które domagają się rozwiązania, i od strony paradygmatów, które określają, jakie rozwiązania w ogóle są możliwe.

Problemy naukowe działają jak popyt poznawczy: tworzą zapotrzebowanie na nowe odpowiedzi, teorie i wyniki. Paradygmaty pełnią rolę zdolności wytwórczych nauki: dostarczają narzędzi, schematów i zasobów, dzięki którym wiedza może być produkowana, wyznaczając zarazem granice tego, co w danym układzie da się wytworzyć.

Rainko interpretuje Poppera jako autora „popytowej teorii wiedzy” — obrazu nauki napędzanej przez problemy, przez krytykę i przez dążenie do prawdy obiektywnej. Centrum stanowi pytanie, jak w nauce formułuje się problemy i jak powstają wyniki poznawcze. Kuhna interpretuje jako autora „neopodażowej teorii wiedzy” — tu centrum stanowi pojęcie paradygmatu; badanie naukowe rozwija się głównie jako rozwiązywanie łamigłówek wewnątrz ustalonego schematu. Nauka nie rozwija się wyłącznie dlatego, że pojawia się problem, lecz także dlatego, że istnieje już określony aparat pojęciowy i wzorzec badania umożliwiający produkcję wyników.

Hartmana koncepcja rozwoju nauki

Stratalizm w ontologii Nicolaia Hartmanna (1882–1950)

Koncepcja Hartmana ma charakter ontologiczny: rozwój nauki rozumiany jest jako stopniowe przybliżanie się do wiedzy o bycie, nie zaś jako konstrukcja pojęciowa oderwana od rzeczywistości⁸. Punktem wyjścia jest założenie, że byt posiada strukturę warstwową, która wyznacza zarówno granice, jak i kierunek poznania naukowego. Teorie naukowe formułowane są wyłącznie na podstawie tego, co aktualnie dostępne poznawczo — tzn. warstwy racjonalnej lub tej, która w danym momencie daje się zracjonalizować.

Hartman wyróżnia trzy warstwy nauki: warstwę racjonalną — wiedzę już opracowaną naukowo, ujętą w postać teorii; warstwę doraźnie nieracjonalną — obszar bytu aktualnie niedostępny ze względu na brak odpowiednich narzędzi lub technik, lecz zasadniczo podatny na racjonalizację wraz z rozwojem technologii; oraz warstwę istotowo nieracjonalną — sferę noumenalną, której warunki poznawalności są trwale nieosiągalne strukturalnie, nie zaś jedynie czasowo.

Kluczowe jest rozróżnienie między warstwą doraźnie a istotowo nieracjonalną. Pierwsza wyznacza horyzont badań przyszłych — granicę przesuwalną wraz z postępem technologicznym i metodologicznym. Druga stanowi granicę absolutną: nie chodzi tu o chwilowe ograniczenie poznania, lecz o nieprzekraczalność uwarunkowaną samą strukturą bytu. Mylenie obu warstw prowadziłoby do błędnego utożsamiania tego, co jeszcze niezbadane, z tym, co poznawczo niedostępne z zasady.

Rewolucja naukowa w sensie Kuhnowskim zachodzi wówczas, gdy rozszerza się obszar dostępnego bytu — tj. gdy część warstwy doraźnie nieracjonalnej przechodzi do warstwy racjonalnej. Procesowi temu towarzyszy rekonfiguracja matrycy założeń: zmiana paradygmatu nie jest zatem wyłącznie przesunięciem epistemologicznym, lecz odpowiada na rzeczywiste odsłonięcie nowych warstw bytu. Hartmanowska interpretacja Kuhna zakorzeniona jest w ontologii — przełom naukowy ma swoje źródło nie w samej wspólnocie badaczy ani w strukturze teorii, lecz w tym, co byt ujawnia jako poznawczo dostępne.

Korekty redakcyjne

Oryginał: „Kuhn naświetlił powstawanie nauki od strony socjoekonomicznej” → Korekta: „od strony socjologicznej” — Kuhn opisuje naukę jako praktykę wspólnot badawczych, nie posługuje się kategoriami ekonomicznymi; metafory ekonomiczne są domeną Rainki, nie Kuhna.
Oryginał: pierwsze zdanie z błędami ortograficznymi i bez atrybucji → poprawiono ortografię i przeniesiono do treści z odpowiednim kontekstem.
Oryginał: tytuł sekcji o Raince kończył się kropką i zawierał podwójne „są” → poprawiono gramatykę.

Źródła

Popper, K. R. (1934/1959). The Logic of Scientific Discovery [Logik der Forschung]. Hutchinson. Wyd. polskie: Logika odkrycia naukowego, tłum. U. Niklas. PWN, 1977. — poziom wiarygodności: 5/5
Popper, K. R. (1963). Conjectures and Refutations. The Growth of Scientific Knowledge. Routledge. — poziom wiarygodności: 5/5
Kuhn, T. S. (1962). The Structure of Scientific Revolutions. University of Chicago Press. Wyd. polskie: Struktura rewolucji naukowych, tłum. H. Ostromęcka, J. Nowotniak. PWN, 2001 (wyd. 3). — poziom wiarygodności: 5/5
Kuhn, T. S. (1974). „Second Thoughts on Paradigms” [„Raz jeszcze o paradygmatach”]. W: F. Suppe (red.), The Structure of Scientific Theories. University of Illinois Press. — poziom wiarygodności: 5/5
Rainko, S. (1978). Dwa paradygmaty. Esej z teorii wiedzy. PWN, Warszawa. — poziom wiarygodności: 4/5
Hartmann, N. (1942). Neue Wege der Ontologie. W. Kohlhammer. [do weryfikacji: czy to właściwe źródło dla cytowanej koncepcji warstw — patrz Do weryfikacji] — poziom wiarygodności: 3/5

evergreen filozofia-nauki epistemologia popper kuhn

Footnotes

Popper, K. R. (1959). The Logic of Scientific Discovery, rozdz. I–IV (kryterium falsyfikowalności i problem demarkacji). ↩
Popper, K. R. (1963). Conjectures and Refutations, rozdz. 10 (verisimilitude — pojęcie podobieństwa do prawdy). ↩
Kuhn, T. S. (2001). Struktura rewolucji naukowych, Postscriptum (1969): paradygmat a wspólnota naukowa. ↩
Kuhn, T. S. (2001). Struktura rewolucji naukowych, rozdz. III–IX (nauka normalna, anomalie, kryzysy, rewolucje). ↩
Kuhn, T. S. (2001). Struktura rewolucji naukowych, rozdz. XII (niekomensurabilność rewolucji). ↩
Kuhn, T. S. (1974). „Raz jeszcze o paradygmatach” (matryca dyscyplinarna i paradygmaty jako exemplary). ↩
Rainko, S. (1978). Dwa paradygmaty. Esej z teorii wiedzy, s. 9–45 (popytowa i neopodażowa teoria wiedzy). ↩
[do weryfikacji: brak pewności co do dokładnego źródła pierwotnego — patrz Do weryfikacji] ↩