Piotr Sobecki - working notes

Pojęcie wartości — aksjologia (Tatarkiewicz)

Pojęcie wartości — aksjologia (Tatarkiewicz)

Abstract

Tatarkiewicz rekonstruuje mapę stanowisk aksjologicznych oraz systematykę wartości. Termin „wartość” jest wieloznaczny na co najmniej trzy sposoby. Spór obiektywizmu z subiektywizmem strukturyzuje się jako opozycja teorii minimalistycznych (subiektywizm, relatywizm, wariabilizm, historyzm, sceptycyzm) i maksymalistycznych (wartości obiektywne i absolutne), z możliwymi stanowiskami pośrednimi. Wartości dzielą się na własne i pochodne, a wśród własnych — na ludzkie (poznawcze, moralne, hedoniczne) i rzeczowe (estetyczne). W estetyce doszło do historycznej zmiany pojęcia naczelnego: od piękna, przez sztukę, do przeżycia estetycznego — z których każde napotyka charakterystyczne trudności.

Geneza aksjologii

Nazwa „teoria wartości” / „aksjologia” przyjęła się pod koniec XIX w. Za punkt wyjścia nowej dyscypliny uznaje się Franza Brentana i jego broszurę Vom Ursprung der sittlichen Erkenntnis (1889)1. Pierwszą systematyczną wykładnię przedstawił Christian von Ehrenfels w System der Werttheorie (1893)2.

Chwiejność terminu „wartość”

Tatarkiewicz wskazuje potrójną chwiejność terminu3:

  1. Własność czy rzecz? „Wartość” może oznaczać własność przedmiotu albo przedmiot tę własność posiadający. Tatarkiewicz proponuje rezerwować „wartość” dla własności, a „dobro” dla rzeczy ją posiadającej.

  2. Znaczenie dodatnie czy też ujemne? W węższym sensie wartość to tylko własność pozytywna; w szerszym — wartość ujemna (antywartość) jest możliwa.

  3. Znaczenie filozoficzne vs. ekonomiczne. Szerokie użycie (filozofia) nie wyparło użycia ekonomicznego, stąd trwała dwuznaczność.

Spór obiektywizmu z subiektywizmem

Centralne pytanie aksjologii: czy wartość przysługuje rzeczom samym przez się, czy też jest im przypisywana przez podmioty, zależnie od potrzeb i upodobań?4

Ehrenfels ujmował wartość przez pożądalność: „Wielkość wartości jest proporcjonalna do siły, z jaką jest pożądana”5 — lecz samo pojęcie Begehrbarkeit jest dwuznaczne: oznacza zarówno to, co jest pożądane (le désiré), jak i to, co jest godne pożądania (le désirable). Tę samą dwuznaczność Tatarkiewicz wskazuje u Fouillée. Liebmann formułował subiektywizm najostrzej: „wartość nie jest własnością czy jakością ocenianego przedmiotu, lecz stosunkiem do niego oceniającego podmiotu”6.

Rodzina teorii minimalistycznych

Tatarkiewicz wyróżnia cztery pokrewne stanowiska po stronie subiektywistycznej7:

  • Subiektywizm stricto sensu: wartości nie przysługują rzeczom samym przez się — nadajemy je my.
  • Relatywizm aksjologiczny: wartości są względne, przysługują zawsze do czegoś lub dla kogoś.
  • Wariabilizm aksjologiczny: wartości są zmienne — zależą od warunków i użytkownika (pieniądze nie mają wartości na bezludnej wyspie, barwy — dla niewidomego). Gdy akcentuje zmiany historyczne, przybiera postać historyzmu.
  • Sceptycyzm aksjologiczny: o wartościach będących wyrazem ludzkich pragnień nic pewnego powiedzieć nie można.

Wszystkie cztery — z teorią obiektywistyczną — tworzą opozycję teorie minimalistyczne vs. teorie maksymalistyczne.

Argument subiektywistów i jego granice

Głównym argumentem subiektywistów jest empiryczna rozbieżność i zmienność ocen8. Tatarkiewicz odpowiada, że sądy „ktoś uważa X za wartościowe” są sądami o faktach psychologicznych, a nie sądami wartościującymi — i nie wynikają z nich sądy wartościujące. Rozbieżność ocen usposabia do subiektywizmu, lecz go nie dowodzi: „nie wszyscy wszystkie wartości odczuwają i rozumieją, są wartości nie uświadamiane i nie doceniane”9.

Stanowiska pośrednie

Tatarkiewicz rysuje trzy drogi kompromisowe10:

  1. Wskazanie na oceny prawie powszechne i trwałe historycznie (przykład: klasyczne rzeźby i świątynie greckie).
  2. Wskazanie na potrzeby konieczne — których człowiek nie może nie mieć.
  3. Odwołanie do współczynnika humanistycznego (F. Znaniecki): wartości są zjawiskami ze swej istoty powiązanymi z doświadczeniem ludzkim, lecz to nie czyni ich wyłącznie subiektywnymi. „Wartość może być obiektywna, choćby byli tacy, którzy na nią nie reagują, choćby w jakiejś sytuacji nie miała zastosowania, a nawet gdyby w pewnych wypadkach miała skutki ujemne”11.

Systematyka wartości

Wartości własne i pochodne

Podstawowy podział: wartości własne (valeurs immédiates, intrinsic values) — posiadane przez rzecz samą przez się — i pochodne (valeurs dérivées, instrumental values) — posiadane przez rzecz jako przyczynę, warunek, zbiornik lub symbol wartości własnych12. Klasycznym przykładem wartości pochodnej jest pieniądz. Wartości własne są podstawowe — bez nich pochodne nie istnieją.

Wartości ludzkie i rzeczowe

Wśród wartości własnych Tatarkiewicz wyróżnia13:

  • Wartości ludzkie — właściwe wyłącznie ludziom:
    • poznawcze (myśl: prawdziwość, twórczość)
    • moralne (działanie: szlachetność, sprawiedliwość)
    • hedoniczne (uczucia przyjemne)
  • Wartości rzeczowe — wartość estetyczna: jedyna własna wartość świata postrzeganego, nie podmiotów postrzegających (choć ludzie ją oceniają i współtworzą).
  • Wartość witalna — życia, pełni i zdrowia: na pograniczu ludzkich i rzeczowych.

Hierarchia wartości — dwie koncepcje

Tatarkiewicz zestawia dwa stanowiska w kwestii hierarchii14:

Pascal: wyższe wartości są wyższe nieskończenie — żadne ilościowe nagromadzenie wartości niższych nie zrównoważy wartości wyższej: „Wszystkie ciała, strop niebieski, gwiazdy, ziemia i jej królestwa nie mogą równać się wartością z żadną myślą”15.

Brentano: „Każde dobro jest dobrem skończonym i od innych dóbr jest wyższe lub niższe, zależnie od ilości”16. Hierarchia istnieje, ale nie jest bezwzględna — brak stałego porządku między wiedzą a przyjemnością.

Przeżycie estetyczne jako naczelne pojęcie estetyki

Tatarkiewicz rekonstruuje historyczną ewolucję pojęcia naczelnego estetyki17:

  1. Piękno — pojęcie zbyt wąskie i chwiejne.
  2. Sztuka — pojęcie albo zbyt szerokie (greckie techne: każda systematyczna produkcja), albo niejawnie zakłada piękno (gdy ogranicza się do „sztuk pięknych”).
  3. Przeżycie estetyczne — propozycja bliższa nam: wspólny mianownik estetyki.

Jednak pojęcie przeżycia estetycznego samo się rozpada. Tatarkiewicz wskazuje dwa pęknięcia18:

Dwoistość przedmiotowa: przeżycie wobec obrazu (rzecz bezpośrednio dana) różni się strukturalnie od przeżycia wobec powieści (rzecz dana tylko przez znaki — nikt nie ma wyraźnego wyobrażenia Anny Kareniny). Pojęcie jest zatem „sumą logiczną” dwóch różnych typów przeżyć.

Dwoistość skupienia/marzenia: właściwa reakcja na sztukę to skupienie na dziele — ale powszechna jest też reakcja marzenia (muzyka jako pretekst do fantazji). Brémond głosił wręcz, że jedna czy dwie linie wiersza wystarczą, by wprowadzić w nastrój — cel poezji jest wtedy spełniony. Skupienie i marzenie wzajemnie się wykluczają, a obie reakcje bywają nazywane przeżyciem estetycznym — co kolejny raz pokazuje, że pojęcie jest raczej sumą logiczną niż jednością.

Korekty redakcyjne

  • Oryginał: „Von Ursprung der sittlichen Erkenntniss” → Korekta: „Vom Ursprung der sittlichen Erkenntnis” — poprawna forma tytułu broszury Brentana (1889).
  • Oryginał: pierwsze użycie „Werththeorie” → Korekta: „Werttheorie” — właściwy tytuł dzieła Ehrenfelsa; niespójność w materiale źródłowym.

Do weryfikacji

  • [do weryfikacji: pełna bibligrafia] — materiał źródłowy nie zawiera danych bibliograficznych pełnego tekstu Tatarkiewicza; prawdopodobnie fragment z Dzieje sześciu pojęć (1975) lub esej z innego zbioru; szukano: brak weryfikacji sieciowej.
  • [do weryfikacji: data odejścia Meinonga od subiektywizmu] — Tatarkiewicz podaje „od r. 1912”; wymaga weryfikacji w literaturze Meinonga.

Źródła

  • Tatarkiewicz, W. (b.d.). Pojęcie wartości [fragment]. [do weryfikacji: pełna bibligrafia — prawdopodobnie: Dzieje sześciu pojęć, PWN, 1975] — poziom wiarygodności: 1/5 (tekst pierwotny w projekcie)
  • Ehrenfels, Ch. von (1893). System der Werttheorie. Leipzig: Reisland. — poziom wiarygodności: 1/5 (cytowany przez Tatarkiewicza)
  • Brentano, F. (1889). Vom Ursprung der sittlichen Erkenntnis. Leipzig. — poziom wiarygodności: 1/5 (cytowany przez Tatarkiewicza)

evergreen aksjologia Tatarkiewicz wartość estetyka subiektywizm obiektywizm przeżycie-estetyczne

Footnotes

Footnotes

  1. Tatarkiewicz, W. Pojęcie wartości, s. 1 (akapit otwierający). ↩

  2. Tatarkiewicz, W. Pojęcie wartości, s. 1. ↩

  3. Tatarkiewicz, W. Pojęcie wartości, § „Chwiejność filozoficznego terminu «wartość»“. ↩

  4. Tatarkiewicz, W. Pojęcie wartości, § „Czy rzeczy, jeśli mają wartość, to mają ją same przez się?“. ↩

  5. Tatarkiewicz, W. Pojęcie wartości — cytat z Ehrenfelsa, System der Werttheorie, za § „Czy rzeczy…“. ↩

  6. Tatarkiewicz, W. Pojęcie wartości — cytat z Liebmanna, za § „Czy rzeczy…“. ↩

  7. Tatarkiewicz, W. Pojęcie wartości, § „Czy rzeczy…”, punkt B. ↩

  8. Tatarkiewicz, W. Pojęcie wartości, § „Czy rzeczy…”, punkt C. ↩

  9. Tatarkiewicz, W. Pojęcie wartości, § „Czy rzeczy…”, punkt C, pkt 2. ↩

  10. Tatarkiewicz, W. Pojęcie wartości, § „Czy rzeczy…”, punkt D. ↩

  11. Tatarkiewicz, W. Pojęcie wartości, § „Czy rzeczy…”, punkt D, pkt 3. ↩

  12. Tatarkiewicz, W. Pojęcie wartości, § III, punkt A. ↩

  13. Tatarkiewicz, W. Pojęcie wartości, § III, punkt B. ↩

  14. Tatarkiewicz, W. Pojęcie wartości, § III, punkt C. ↩

  15. Tatarkiewicz, W. Pojęcie wartości — cytat z Pascala, za § III, punkt C. ↩

  16. Tatarkiewicz, W. Pojęcie wartości — teza Brentana, za § III, punkt C. ↩

  17. Tatarkiewicz, W. Pojęcie wartości, § IV, akapit otwierający. ↩

  18. Tatarkiewicz, W. Pojęcie wartości, § IV. ↩