Platońska koncepcja piękna — Hippiasz Większy i decorum
Abstract
Dialog Hippiasz Większy bada pytanie „Co jest piękne?” i sukcesywnie odrzuca szereg odpowiedzi: piękna dziewczyna, złoto, stosowność (decorum), użyteczność, przyjemność przez słuch i wzrok. Żadna nie spełnia warunku absolutnego piękna (piękna jako idei). Kluczowe jest odrzucenie decorum — piękna jako stosowności do celu — jako niewystarczającego: to, co stosowne, wydaje się piękne, ale nie jest tożsame z pięknem samym.
Kontekst dialektyczny Hippiasza Większego
Hippiasz Większy (autentyczność bywa kwestionowana, ale treść koresponduje z innymi dialogami) jest dialogiem aporytatywnym — kończy się bez definitywnej odpowiedzi. Sokrates pyta Hippiasza sofistę: „Co jest piękne samo w sobie?” i sukcesywnie zbija każdą jego odpowiedź.
Cel dialektyczny jest podwójny: (1) wykazać, że Hippiasz myli przykłady piękna z samym pięknem; (2) naszkicować kierunek, w jakim należy szukać — ku formie idealnej, niezależnej od materialnych egzemplifikacji.
Odrzucone definicje piękna
Piękna dziewczyna — Sokrates zbija: piękna klacz, piękna lira, piękny garnek też są piękne. Piękno nie może być utożsamione z żadnym konkretnym bytem, bo zawsze można zapytać, co czyni go pięknym.
Złoto — dodane do czegoś niestosownego nie upięknia, lecz szpeci. Złoto może być nieupiękniające — a i bez złota twarz Fidiasza jest piękna. Piękno nie leży w materiale.
Stosowność (prepei, to prepon) — to, co pasuje, co jest na miejscu, co odpowiada celowi. Hippiasz i Sokrates rozważają, czy piękne jest to, co stosowne (to prepon). Obiekcja Sokratesa: stosowność sprawia, że rzeczy wyglądają pięknie, ale nie czyni ich piękniejszymi w sobie. To, co stosowne, może jedynie wydawać się piękne — a nie być piękne.
Użyteczność — piękne jest to, co zdatne do użytku. Zbita przez Sokratesa: rzeczy zdatne do czynienia zła są użyteczne, ale nie piękne. Użyteczność nie jest wystarczającym warunkiem piękna.
Przyjemność przez słuch i wzrok — piękne jest to, co przynosi przyjemność przez wzrok i słuch (nie przez inne zmysły). Sokrates kwestionuje: dlaczego tylko te dwa zmysły? I dlaczego przyjemność miałaby być pięknem, a nie jedynie jego skutkiem?
Piękno celowe jako decorum — i jego granice
Pojęcie decorum (łac. stosowność, odpowiedniość) jest łacińskim odpowiednikiem greckiego to prepon. W tradycji retorycznej i estetycznej — od Cycerona po humanistów renesansu — decorum oznacza zasadę stosowności: każda część dzieła musi odpowiadać całości, styl musi pasować do tematu, środki do celu.
Platon nie odrzuca decorum jako kategorii praktycznej — odrzuca je jako definicję piękna samego. Piękno jest czymś więcej niż stosownością: stosowność jest warunkiem piękna funkcjonalnego, ale nie piękna absolutnego, które jest przedmiotem miłości filozofa (eros) i celem wznoszenia się ku Idei Piękna.
Drabina Erosa a piękno absolutne
Ostateczną teorię piękna Platon wykłada w Uczcie (w mowie Diotymy): piękno zmysłowe (konkretne piękne ciała) → piękno wszystkich ciał → piękno dusz → piękno działań i wiedzy → piękno samo w sobie (Idea Piękna, auto to kalon). Filozoficzne wznoszenie się (anabaza) polega na stopniowym oderwaniu od partykularnych piękności ku piękności absolutnej.
W tej perspektywie Hippiasz Większy jest propedeutyką: uczy, że żadne konkretne piękno nie jest tym, czego szukamy — bo każde jest warunkowe, przemijające, zależne od kontekstu. Idea Piękna jest aei kalon — zawsze piękne, bezwarunkowo, samo przez się.
Relacja do greckiej estetyki symetrii i harmonii
Odrzucenie stosowności jako kryterium piękna nie oznacza odrzucenia symetrii i harmonii — Platon poza Hippiaszem akceptuje matematyczne piękno proporcji. Zob. Piękno u Greków — to kalon, kallos, symmetria, harmonia. Różnica: symetria i harmonia są obiektywnymi cechami, które uczestniczą w Idei Piękna; stosowność jest relacją funkcjonalną, która jest subiektywna względem celu.
Cytaty
- Sokrates (Hippiasz Większy, 294e–295a): „Stosowność sprawia, że rzeczy wydają się piękne, czy też są piękne?”
- „Piękne jest trudne” (chalepon to kalon) — Sokrates, Hippiasz Większy, finałowa konkluzja
Źródła
- Platon, Hippiasz Większy (Hippias Major), całość
- Platon, Uczta, 210A–212A (mowa Diotymy, drabina Erosa)
- Tatarkiewicz, Władysław. Historia estetyki, t. I (Estetyka starożytna)
- Wykład: A. Wolińska, Estetyka — Wykład 2: Mimesis Platona, fotografia
evergreen platon piekno decorum stosownosc hippiasz estetyka