Cztery momenty sądu smaku (Kant)
Abstract
W „Analityce piękna” Kant pyta o aprioryczne warunki możliwości sądu estetycznego, nie o faktyczne preferencje gustownicze. Piękne jest to, co podoba się bezinteresownie, powszechnie, bez pojęcia i jako celowość bez celu — cztery określenia odpowiadające momentom jakości, ilości, relacji i modalności. Sąd smaku jest sądem refleksyjnym: nie stosuje gotowego pojęcia do przedmiotu, lecz odnosi przedstawienie do stanu podmiotu, a mimo to rości pretensję do powszechnej ważności. Estetyka pełni w Krytyce władzy sądzenia funkcję pomostu między naturą i wolnością, co odróżnia ją strukturalnie zarówno od poznania, jak i od moralności.
Smak jest zdolnością do oceniania pewnego przedmiotu lub sposobu przedstawiania na podstawie zupełnie bezinteresownego podobania się albo niepodobania. Przedmiot takiego upodobania nazywa się pięknym.
Typ sądzenia i jego miejsce w architektonice
Sąd smaku jest sądem estetycznym: nie orzeka, czym rzecz jest, ani czy jest dobra moralnie czy użyteczna, lecz wyraża upodobanie związane z przedstawieniem przedmiotu. Jest refleksyjny, bo nie stosuje gotowego pojęcia do przedmiotu, tylko odnosi przedstawienie do stanu podmiotu — do uczucia wywoływanego przez swobodną zgodność władz poznawczych. Tym odróżnia się od sądu determinującego, który podciąga dany przypadek pod uprzednio dane pojęcie ogólne.
| Typ sądu | Dotyczy | Podstawa | Pojęcie |
|---|---|---|---|
| poznawczy | czym rzecz jest | intelekt | tak |
| praktyczny | co jest dobre | wola, cel, prawo | tak |
| estetyczny | upodobanie / nieupodobanie | uczucie związane z grą władz | nie |
Sąd smaku nie jest zatem ani sądem poznawczym, ani moralnym, ani sądem o tym, co przyjemne, ani sądem opartym na pojęciu, ani sądem dającym się udowodnić logicznie. A jednak ujawnia wspólne warunki podmiotowości — i dlatego władza sądzenia pełni w systemie krytycznym funkcję pomostu między naturą (dziedziną intelektu i poznania) a wolnością (dziedziną rozumu i moralności).
Cztery momenty
Kant analizuje sąd smaku według czterech momentów zaczerpniętych z tablicy kategorii: jakości, ilości, relacji i modalności. Każdy moment odpowiada na inne pytanie: jak coś się podoba, z jaką ważnością, w jakiej relacji do władz poznawczych i z jaką mocą roszczenia.
Jakość — bezinteresowność. Piękne jest to, co stanowi przedmiot bezinteresownego upodobania. Bezinteresowność oznacza brak związku upodobania z pożądaniem, użytecznością i aprobatą moralną — nie obojętność ani brak przeżycia. Moment jakości odróżnia piękno od przyjemnego i dobrego:
- przyjemne — podoba się zmysłowo i wiąże się z interesem,
- dobre — podoba się przez pojęcie celu, prawa albo użyteczności,
- piękne — podoba się bezinteresownie.
Ilość — powszechność subiektywna. Piękne jest to, co powszechnie podoba się bez pośrednictwa pojęcia. Mówiąc „to jest piękne”, nie wyrażamy wyłącznie prywatnego gustu, lecz domagamy się zgody innych. Ta powszechność nie jest logiczna — nie wynika z pojęcia — lecz subiektywna, bo opiera się na wspólnej strukturze władz poznawczych. Sąd smaku ma charakter refleksyjny: daje się pojęciowo wyartykułować i może być przedmiotem dyskusji, lecz nie uzasadniania. Imputuje każdemu zgodę jako jeden z przypadków reguły.
Relacja — celowość bez celu. Piękno jest formą celowości przedmiotu, o ile zostaje spostrzeżona bez wyobrażenia jakiegoś celu (Zweckmäßigkeit ohne Zweck). Przedmiot jawi się tak, jakby był celowo ukształtowany, ale bez dającego się wskazać celu praktycznego albo poznawczego. Forma jest zgodna z warunkami refleksyjnego sądzenia i pobudza wolną grę wyobraźni i intelektu, ale nie sprowadza się do funkcji, użyteczności ani moralnego przeznaczenia. Nie należy tego mylić z realną funkcją użytkową ani z metafizyczną teleologią przyrody.
Modalność — konieczność przykładowa. Piękne jest to, co bez pomocy pojęcia poznaje się jako przedmiot koniecznego upodobania. Sąd smaku zawiera warunkowo wypowiedzianą powinność powszechnej zgody. Konieczność ta nie jest logiczna ani empiryczna — nie chodzi o to, że piękno wynika z definicji ani że wszyscy faktycznie tak sądzą. Chodzi o konieczność egzemplaryczną: mówiąc „to jest piękne”, zarazem mówimy „tak należy sądzić”.
Mechanizm: wolna gra wyobraźni i intelektu
Forma przedmiotu wywołuje refleksję bez pojęcia. W niej wyobraźnia i intelekt pozostają w wolnej grze (freies Spiel), czyli w swobodnej zgodności bez podporządkowania określonej regule poznawczej. Z tego wynika bezinteresowna przyjemność, a wraz z nią roszczenie: „to powinno podobać się każdemu”. Wolna gra jest mechanizmem łączącym bezinteresowność z roszczeniem do powszechności — upodobanie jest subiektywne co do podstawy, a powszechne co do ważności właśnie dlatego, że wynika ze struktury władz wspólnej wszystkim podmiotom. Patrz. Wolna gra wyobraźni i intelektu (Kant)
Sensus communis jako warunek komunikowalności
Powszechność sądu smaku zakłada coś wspólnego wszystkim podmiotom — wspólną dyspozycję władz poznawczych. Kant ujmuje to przez pojęcie sensus communis: nie chodzi o statystyczną zgodność gustów ani o konwencję społeczną, lecz o aprioryczny warunek komunikowalności sądów estetycznych. To sensus communis sprawia, że roszczenie do powszechnej zgody nie jest arbitralne, choć nie daje się uzasadnić pojęciowo. Patrz. Sensus communis — powszechność subiektywna (Kant)
Argumentacja transcendentalna
Kant nie przystępuje do estetyki empirycznie — nie bada faktycznych preferencji gustowniczych. Pyta: jakie warunki a priori muszą być spełnione, aby doświadczenie piękna było w ogóle możliwe? Ponieważ faktycznie doświadczamy sądów estetycznych i roszczenia ich powszechności, musimy wnioskować, że istnieją aprioryczne struktury władz poznawczych umożliwiające takie doświadczenia. Jest to przejście od faktu do warunków jego możliwości — charakterystyczna dla Kanta argumentacja transcendentalna. Zob. Władza Sądzenia (Urteilskraft) — refleksyjna i determinująca (Kant).
Brak nauki o pięknie — tylko krytyka
Jedną z konsekwencji struktury sądu smaku jest niemożność zbudowania nauki o pięknie w ścisłym znaczeniu:
„Nie istnieje nauka o pięknie — lecz tylko krytyka — ani piękna nauka (schöne Wissenschaft), lecz tylko sztuka piękna (schöne Kunst). Co się tyczy bowiem pierwszej, to miałoby się w niej ustalać naukowo, tzn. na podstawie racji dowodowych czy coś należy uważać za piękne, czy też nie; sąd o pięknie nie byłby zatem, gdyby należał do nauki, sądem smaku.” (KdU, s. 245, tłum. Gałecki)
Sąd smaku z definicji nie może być wyprowadzony z reguł: gdyby poddawał się sylogistycznej demonstracji, przestałby być sądem smaku. Nauka byłaby sprzeczna z naturą przedmiotu. Możliwa jest jedynie krytyka — refleksyjna analiza warunków sądu estetycznego i jego prawomocności — oraz sama sztuka jako wytwór geniuszu. Piękna nauka (schöne Wissenschaft) — literatura, retoryka jako disciplina demonstracyjna — jest złą nazwą dla tego, co jest właściwie humanistyką opartą na smaku, nie nauką w kantowskim sensie.
Idea normy
gdyby szło o wzór pięknego konia lub psa (pewnej rasy) - idea normy nie została wyprowadzona z zaczerpniętych z doświadczenia proporcji jako określonych prawideł, lecz dopiero na jej podstawie stają się możliwe prawidła oceny. Jest ona obrazem całego gatunku unoszącym się między wszystkimi poszczególnymi, w rozmaity sposób od siebie różniącymi się naocznymi przedstawieniami indywiduów, obrazem, który przyroda położyła jako pierwowzór u podstawy swych tworów tego samego rodzaju, ale, jak się zdaje, nie potrafiła osiągnąć go w żadnym z poszczególnych indywiduów. Idea ta nie jest w żadnym razie pełnym pierwowzorem piękna w obrębie danego rodzaju, lecz tylko formą stanowiącą nieodzowny warunek wszelkiego piękna, a przeto tylko poprawnością w przedstawianiu gatunku. Jest ona (…) kanonem.
Kontekst historyczny i recepcja
Zanim Kant napisał Trzecią Krytykę, opublikował Observations on the Feeling of the Beautiful and Sublime (1764) — dzieło psychologiczne i przedkrytyczne, analizujące typy piękna i wzniosłości oraz zmysłowe warunki uczucia piękna. Ewolucja od tych obserwacji do transcendentalnej architektoniki władz w KWS (1790) ilustruje kopernikański przewrót w estetyce: od opisu faktycznych przeżyć do analizy ich warunków a priori. Projekt ten sytuuje się w sporze z empiryzmem estetycznym (Hume: gust jako fakty psychologiczne) i racjonalizmem estetycznym (Baumgarten: piękno jako doskonałość poznania zmysłowego).
Lyotard interpretuje kantowski formalizm — prymat formy nad materią — jako ostatnią próbę utrzymania sztuki w obramowaniu piękna, przed wypartą przez awangardę epoką wzniosłości: zob. Materia jako nieprzedstawialne (Lyotard).
Cytaty
- “Nawet to, co nazywane jest upiększającą dekoracją (parerga) tzn. to, co do całego wyobrażenia przedmiotu nie należy wewnętrznie jako jego część składowa, lecz tylko zewnętrznie jako dodatek, i zwiększa upodobanie przejawiane przez smak, czyni to przecież także tylko dzięki swej formie, tak jak np. oprawy malowideł albo szaty na posągach, albo kolumnady dokoła wspaniałych budowli. Jeśli jednak sama dekoracja nie polega na pięknej formie, jeśli zastosowana jest tak, jak złota rama, jedynie w tym celu, by swym powabem zalecić malowidło pochwale widza, to nazywa się ona wtedy ozdobą i przynosi uszczerbek prawdziwemu pięknu”
Źródła
- I. Kant, Krytyka władzy sądzenia, „Analityka piękna”.
- I. Kant, Observations on the Feeling of the Beautiful and Sublime, 1764.
- Guyer, Paul. Kant and the Claims of Taste. Cambridge University Press, 1997.
Piękno (Kant) — bezinteresowna celowość bez celu
Nic innego zatem, jak tylko subiektywna celowość w przedstawieniu pewnego przedmiotu, celowość bez jakiegokolwiek (obiektywnego czy subiektywnego) celu, a więc sama tylko forma celowości zawarta w wyobrażeniu, za którego pośrednictwem przedmiot jakiś zostaje nam dany, może — o ile ją sobie uświadamiam — stanowić upodobanie, o którym bez pośrednictwa pojęcia wydajemy sąd jako o zdolnym do powszechnego udzielania się i który tym samym stanowić może rację określającą sąd smaku.
Abstract
Kant definiuje piękno przez cztery wyróżniki: jest przedmiotem bezinteresownego upodobania, podoba się powszechnie bez pojęcia, jest formą celowości bez celu i wywołuje konieczne upodobanie. Kluczowe dla rozumienia piękna jako jakości estetycznej są jednak przede wszystkim dwa pierwsze: odróżnienie od przyjemnego i dobrego przez wykluczenie wszelkiego interesu oraz formuła celowości bez celu, która opisuje, jak forma przedmiotu oddziałuje na władze poznawcze. Piękno nie jest własnością przedmiotu ani czystym uczuciem podmiotu — jest swoistą relacją między formą przedmiotu a harmonijną grą władz poznawczych, opisaną przez Kanta w języku apriorycznych warunków możliwości sądu estetycznego.
Trzy rodzaje upodobania i miejsce piękna
“Przyjemnym dla kogoś nazywa się to, co cieszy, pięknym —- to, co mu tylko się podoba, dobrym — to, co jest przezeń cenione, aprobowane tj. to, w czym on widzi wartość obiektywną.
- Przyjemność dostępna jest także dla nie posiadających rozumu zwierząt;
- piękno tylko dla ludzi, tj. istot zwierzęcych, lecz mimo to rozumnych, choć nie wyłącznie rozumnych (jak np. duchy), lecz także zwierzęcych;
- dobro zaś dla każdej w ogóle istoty rozumnej.”
Kant porządkuje upodobania według tego, z jakiego rodzaju zainteresowaniem są powiązane:
- Przyjemne (das Angenehme) — podoba się zmysłowo i wiąże się z interesem fizycznym: chcemy, by przedmiot istniał i był dostępny. To upodobanie zmysłowo-materialne.
- Dobre (das Gute) — podoba się przez pojęcie celu, prawa lub użyteczności i wiąże się z interesem rozumowym lub praktycznym. Tu też zależy nam na istnieniu przedmiotu.
- Piękne (das Schöne) — podoba się bezinteresownie: kontemplujemy formę bez pożądania posiadania, bez pytania o użyteczność, bez oceny moralnej. Upodobanie jest wolne od wszelkiego interesu.
Tabela kontrastuje te trzy typy:
| Rodzaj upodobania | Podstawa | Zainteresowanie | Pojęcie |
|---|---|---|---|
| Przyjemne | zmysł, bodźcowość | fizyczne | nie |
| Dobre | wola, cel, prawo | rozumowe / praktyczne | tak |
| Piękne | refleksja, gra władz | żadne | nie |
Trzy typy interesu do wykluczenia
Piękno jest rozkoszą przedstawienia, nie samego przedmiotu — przedmiot pełni rolę pretekstu dla gry władz poznawczych. Kant wyróżnia trzy typy zainteresowania, które muszą zostać wykluczone, by sąd smaku był czysty:
Zainteresowanie zmysłowe — przyjemność zmysłowa płynąca z bodźcowej atrakcyjności przedmiotu (kolor, dźwięk jako bodziec, smak). Włączenie go do sądu estetycznego daje sąd o przyjemnym, nie o pięknym.
Zainteresowanie rozumowe — zainteresowanie moralne lub instrumentalne: czy przedmiot jest dobry, użyteczny, zgodny z prawem. Włączenie go daje sąd o dobrym.
Zainteresowanie egzystencjalne — uwzględnienie samego istnienia przedmiotu: czy on istnieje, czy jest mój, czy mam do niego dostęp. Włączenie tego redukuje rozkosz estetyczną do przyjemności z posiadania. Piękno zachodzi wtedy, gdy wobec samego przedstawienia trwamy w kontemplacji niezależnie od istnienia przedmiotu.
Celowość bez celu — relacyjna definicja piękna
Formuła celowości bez celu (Zweckmäßigkeit ohne Zweck) jest dla Kanta najdokładniejszą definicją piękna od strony tego, co obiektywne. Przedmiot piękny jawi się tak, jakby był celowo ukształtowany dla naszych władz poznawczych — jego forma harmonizuje z wyobraźnią i intelektem, pobudza ich wolną grę — ale bez wskazanego celu funkcjonalnego, moralnego ani poznawczego. Celowość jest tu formalna (dotyczy struktury formy) i subiektywna (odnosi się do stanu władz podmiotu, nie do własności przedmiotu).
Zob. Piękno a Doskonałość (Kant) Zob. Wolna gra wyobraźni i intelektu (Kant).
Piękno jako jakość estetyczna a nie własność przedmiotu
Piękno nie jest u Kanta własnością rzeczy samej w sobie — nie istnieje niezależnie od podmiotu sądzącego, tak jak kolor czerwony nie istnieje niezależnie od widzącego oka. Ale nie jest też wyłącznie subiektywnym uczuciem, bo sąd smaku rości pretensję do powszechnej zgody. Piękno jest jakością relacyjną: wynika z harmonii między formą przedmiotu a strukturą władz poznawczych podmiotu. Ponieważ struktura ta jest wspólna wszystkim podmiotom, sąd „to jest piękne” ma prawo oczekiwać zgody innych — mimo że nie opiera się na żadnym pojęciu. Zob. Sensus communis — powszechność subiektywna (Kant).
Źródła
- Kant, Immanuel. Krytyka władzy sądzenia, „Analityka piękna”, §§1–22.
- Guyer, Paul. Kant and the Claims of Taste. Cambridge University Press, 1997.
piekno kant-zagadnienia-rozne zagadnienia-estetyki celowosc evergreen