Sztuka podwójnie autonomiczna — Arystoteles i R.S. Crane
Abstract
Arystoteles wprowadza koncepcję sztuki jako podwójnie autonomicznej: po pierwsze, autonomicznej wobec Platońskiej hierachii bytu (nie jest kopią kopii, lecz naśladownictwem procesu twórczego natury — fizis); po drugie, autonomicznej w swoich celach — rządzi się własną zasadą konieczności i prawdopodobieństwa. R.S. Crane (neoarystotelik) precyzuje, że naśladownictwo u Arystotelesa dotyczy działania, nie wyglądu, co funduje autonomię dzieła jako skonstruowanego świata możliwego.
Mimesis jako naśladownictwo procesu twórczego fizis
Kluczowe przesunięcie Arystotelesa wobec Platona: mimesis nie oznacza kopiowania gotowych przedmiotów fizycznych, lecz naśladownictwo procesu twórczego natury (φύσις, fizis). Natura nie jest skończonym zbiorem kształtów — jest dynamiczną zasadą, która realizuje formę w materii, dąży do telos.
Artysta naśladuje ten proces: jak natura wytwarza organizmy o wewnętrznej konieczności i celowości, tak artysta wytwarza dzieła, w których każda część wynika z poprzedniej z koniecznością lub prawdopodobieństwem. Naśladownictwo nie jest fotograficznym odwzorowaniem rzeczywistości — jest wytworzeniem struktury analogicznej do tej, którą natura realizuje w przyrodzie.
Stąd pierwsza autonomia: autonomia wobec Platona. Sztuka nie jest trzykrotnie oddalona od Idei, lecz realizuje zasadę analogiczną do zasady natury. Rzeźbiarz Poliklet i natura tworzą według tej samej logiki: realizacji formy w materii zgodnie z wewnętrzną zasadą konieczności.
Zasada konieczności i prawdopodobieństwa
Arystoteles formułuje w Poetyce zasadę, według której fabuła dramatyczna musi być zbudowana z zdarzeń wynikających z konieczności lub prawdopodobieństwa (kata to eikos he to anankaion). Zdarzenie dramatyczne nie może być przypadkowe — musi wynikać z charakteru postaci lub poprzednich zdarzeń w sposób, który widz uzna za konieczny lub przynajmniej prawdopodobny.
Stąd Arystoteles głosi, że poezja jest bardziej filozoficzna niż historia: historia relacjonuje to, co się stało (jednostkowe, przypadkowe), poezja zaś to, co mogłoby się zdarzyć (ogólne, konieczne). Sztuka odkrywa ogólne struktury możliwości, nie fakty jednostkowe.
Jest to podstawa drugiej autonomii: autonomia celów artystycznych. Dzieło sztuki rządzi się własną logiką wewnętrznej konieczności — nie musi być „wiernym” odbiciem rzeczywistości, lecz musi być wewnętrznie spójne i konieczne.
R.S. Crane — mimesis działania, nie wyglądu
Ronald Salmon Crane (1886–1967), czołowy przedstawiciel Szkoły Chicago (neoarystotelicy), precyzuje w The Languages of Criticism and the Structure of Poetry (1953): naśladownictwo u Arystotelesa dotyczy przede wszystkim działania (praxis), a nie wyglądu, kształtu czy rzeczy fizycznych.
Tragedia nie naśladuje twarzy aktorów ani architektury Teb — naśladuje strukturę ludzkich działań, ich wewnętrzną konieczność, motywacje i konsekwencje. Dlatego Jackson Pollock dripping paint jest w pewnym sensie arystotelesowski: naśladuje proces dynamiczny — spontaniczne działanie — a nie gotowy obraz rzeczywistości. Fizyczny wynik jest śladem działania.
Crane wskazuje, że autonomia dzieła jest zakorzeniona w tej koncepcji mimesis działania: dzieło jest skonstruowanym światem możliwego, rządzącym się własną logiką przyczynowo-skutkową, niezależną od empirycznej rzeczywistości.
Arystoteles vs. Platon — podsumowanie
Platonowi sztuka jest niebezpieczna, bo: (1) ontologicznie odległa od prawdy (naśladownictwo naśladownictwa), (2) epistemologicznie bezwartościowa (malarz nie wie, co maluje), (3) etycznie szkodliwa (wzmaga afekty).
Arystoteles odwraca tę ocenę: (1) sztuka naśladuje proces twórczy natury — jest równorzędna wobec fizis ontologicznie; (2) sztuka odkrywa ogólne struktury możliwości — jest filozoficznie wartościowa epistemologicznie; (3) sztuka reguluje afekty przez katharsis — jest etycznie pożyteczna.
Podwójna autonomia jest zatem odpowiedzią na podwójne zarzuty Platona: ontologiczne i etyczne.
Cytaty
- Arystoteles, Poetyka, 1451b: „Poezja jest czymś bardziej filozoficznym i poważniejszym od historii: poezja wypowiada się raczej o ogólnych prawdach, historia zaś o szczegółowych faktach”
- Arystoteles, Fizyka, II, 8 (194a): „Sztuka naśladuje naturę” — ale w sensie procesu, nie wyglądu
Źródła
- Arystoteles, Poetyka, rozdz. 1–9
- Arystoteles, Fizyka, II, 8 (natura i techne)
- Crane, R.S. The Languages of Criticism and the Structure of Poetry. University of Toronto Press, 1953.
- Wykład: A. Wolińska, Estetyka — Wykład 3–4: Mimesis Arystotelesa
evergreen arystoteles autonomia-sztuki mimesis fizis crane techne