Identyfikacja idiopatyczna i heteropatyczna

Abstract

Identyfikacja idiopatyczna i heteropatyczna to dwa zasadniczo odmienne mechanizmy absorpcji afektu i projekcji tożsamości w procesie recepcji dzieła sztuki lub komunikatu. Identyfikacja idiopatyczna polega na tym, że Inny staje się jak “Ja” — jest to projekcja podobieństwa, publiczny proces warunkowania. Identyfikacja heteropatyczna zaś oznacza, że “Ja” staje się jak Inny — jest to bardziej skryta, prywatna transformacja, a nawet współcierpienie (Einfühlung). Ta różnica jest kluczowa dla zrozumienia, jak odbiorcy konstruują znaczenia i jak działa empatia w doświadczeniu estetycznym.

Identyfikacja idiopatyczna — projekcja podobieństwa

Identyfikacja idiopatyczna to mechanizm, w którym odbiorca rozpoznaje w postaci lub sytuacji na ekranie, na karcie czy w opowieści coś, co jest podobne do niego. To jest rodzaj identyfikacji, którą można nazwać projekcją: “To są moi ludzie, to są moje problemy, to jest moja historia.” Postać staje się lustrem — widać w niej siebie.

Ten proces jest z natury publiczny i skonwencjonalizowany. Działa on poprzez społeczne znaki rozpoznawcze: wiek, płeć, zawód, pochodzenie społeczne, wygląd. Media rozumieją ten mechanizm doskonale — dlatego obsadzają aktorów o określonych typach twarzy i ciał, dlatego stwarzają postacie, które reprezentują pewne grupy społeczne. Widz czy czytelnik powiada: “Ta postać jest taka jak ja, więc mogę się z nią utożsamić.”

Psychoanalitycznie rzecz ujmując, identyfikacja idiopatyczna jest procesem narażonym na ideologiczny efekt — reprodukuje konwencje, normy, obrazy, które społeczeństwo już posiada. Jeśli widz idiopatycznie identyfikuje się wyłącznie z postaciami, które są do niego podobne, to jego świat pozostaje zamknięty. Jakkolwiek, idiopatyczność ma też funkcję: umożliwia pierwszą, najprostszą formę zaangażowania — jeśli vide oczami postaci, mogę poczuć, co czuje.

Identyfikacja heteropatyczna — transformacja i współcierpienie

Identyfikacja heteropatyczna jest czymś zupełnie innym. Tu “Ja” zmienia się, aby stać się Innym. To jest bardziej głębokie i bardziej ryzykowne zaangażowanie. Heteropatyczność czerpie znaczenie z Einfühlung — ze zdolności do wczuwania się, do empatii w sensie dosłownym: wkraczania w doświadczenie, które nie jest twoje.

Kiedy film pokazuje postać, do której nie jestem podobny — inny wiek, inną płeć, inne doświadczenie — i ja pozwalam sobie zmienić aż do tego stopnia, że zaczynam czuć, co ta postać czuje, to dzieje się heteropatyczna identyfikacja. To nie jest projekcja podobieństwa; to jest transformacja. Jest to również bardziej prywatne — nie ma w tym publicznego znaku, nie ma konwencji, na której mogę się oprzeć. Muszę sama stworzyć pomost.

Heteropatyczność jest zatem bardziej otwarta na zmianę, na transformację siebie. Ale jest to również bardziej ryzykowne doświadczenie — bo oznacza rozwiązanie granic własnej tożsamości, czasowe zastąpienie siebie Innym. Ten proces psychoanalitycy określają czasem jako introjekacja — wciągnięcie do siebie, internalizacja afektu drugiej osoby tak, że wpływa on na moje własne sposoby myślenia i odczuwania.

Introjekacja, projekcja i ekonomia afektu

Introjekacja to proces, w którym uczucie drugiej osoby staje się moim uczuciem. Pochłaniam zagrożenie postaci; jej strach staje się moim strachem, a przynajmniej mogę go uczestniczyć. To jest proces włączającej absorpcji, gdzie granice “Ja” rozszerzają się, aby pomieścić “Nie-Ja.”

Z drugiej strony, projekcja to ekonomia obronności. Jeśli czuję strach lub wstręt, mogę go rzucić na inną postać, na inny obiekt. “To nie ja czuję wstręt — ten bohater jest obłudny.” W ten sposób chronię się przed bezpośrednim doświadczeniem uczucia; dystansuję się poprzez przeznaczenie uczucia innemu. Projekcja ma funkcję homeostazy emocjonalnej — pozwala czytającemu lub widzowi pozostać w pewnym stanie równowagi, nie będąc całkowicie absorbowanym przez doświadczenie Innego.

Obie strategie — introjekacja i projekcja — są niezbędne dla stabilności psychicznej. Ale ich rozkład decyduje o jakości doświadczenia estetycznego. Lektura lub widowisko, które opiera się wyłącznie na projekcji, pozostaje powierzchowne. Lektura, która całkowicie się otwiera introjekacji, może być przytłaczająca. Sztuka wydaje się zatem pracować w tej napięciu między ochroną siebie a transformacją siebie.

Etyka wobec moralności

Kluczowe rozróżnienie wyłania się między etyką a moralnością. Moralnością (Brandes/MacIntyre) działa w granicach danego zestawu konwencji — ocenia zgodność postępowania z normami społecznymi. Etyka zaś (Levinas, Derrida, a można dodać również teorie afektu) jest otwarta na transformację — wymaga umiejętności bycia przez Innego zmienianym, wymaga odpowiedzialności wobec tego, co jest całkowicie do mnie niepodobne.

Etyka umożliwia zdolność transformacji, a więc zdolność idiopatycznej heteropatycznej identyfikacji. To oznacza, że odbiorcy, którzy są dostępni na heteropatyczną identyfikację, są również bardziej dostępni na etyczną relację do Innego — zarówno w sztuce, jak i poza nią. Z drugiej strony, moralna ocena pozostaje związana z konwencjami: czy bohater postępuje “dobrze” czy “źle” w świetle ustawionych norm?

Zatem: lektura alegoryczna (poszukująca moralnego znaczenia) z natury opiera się na projekcji idiopatycznej; lektura afektywna zaś otwiera się na heteropatyczną transformację.

Implikacje dla lektury i doświadczenia

Wiedza o tych dwóch mechanizmach zmienia sposób, w jaki możemy myśleć o recepcji sztuki. Nie chodziłoby tu o to, aby całkowicie porzucić idiopatyczną identyfikację — ona stanowi niezbędny punkt wejścia, moment pierwszego zaangażowania. Lecz doświadczenie estetyczne uzbogatnia się tam, gdzie idiopatyczność otwiera się na heteropatyczność, gdzie podobieństwo zmienia się w różnicę, gdzie Ja jest gotowe zostać zmienione poprzez Innego.

Podobnie, projekcja nie jest czymś, co należy całkowicie potępić — jest formą obrony, jest konieczna. Ale projekcja, która całkowicie zamyka czytającego lub widza wobec transformacji, uniemożliwia głębokie zaangażowanie. Splot introjekacji i projekcji, jego dynamika, to właśnie to, co artystą može się pracować, aby wyzwolić określone doświadczenia.

Cytaty

Silverman / Sobchack: „Identyfikacja idiopatyczna to projekcja podobieństwa; heteropatyczna to transformacja siebie w Innym.”
Anon.: „Empatia w sensie Einfühlung to zdolność do wkraczania w doświadczenie, które nie jest twoje.”
Levinas: „Etyka wymaga odpowiedzialności wobec tego, co jest do mnie całkowicie niepodobne.”

Do weryfikacji

Terminologia: Terminy “idiopatyczna” i “heteropatyczna” — sprawdzić, czy van Alphen, Silverman czy Sobchack używają dokładnie tej nomenklantury, czy też jest to konstrukcja z innych źródeł (np. filmoznawstwa). Możliwe, że Silverman (The Threshold of the Visible World) lub Sobchack (fenomenologia filmu) formułują to w bardziej specificznych terminach.
Stosowanie do sztuki słowa: Czy ten aparat terminologiczny ma równie dobrze zastosowanie do lektury tekstu literackiego, czy jest on rozwiniętej dla mediów wizualnych (film, fotografia)?
Etyka vs. moralność: Rozróżnienie Etyki (Levinas) vs. Moralności (Brandes) — sprawdzić precyzję tej dystynkcji i jej spójność z teorią afektu.

Korekty redakcyjne

Wyrażenie “ta różnica jest kluczowa dla zrozumienia, jak odbiorcy konstruują znaczenia” — ulepszyć: czy “konstruują” czy raczej “doświadczają i interpretują”?
Sekcja “Introjekacja, projekcja…” — wyrażenie “bez bycia całkowicie absorbowanym” jest niegramatyczne; zmienić na “bez całkowitej absorpcji”
Ostatni akapit: wyrażenie “artystą može się pracować” — czysty błąd składniowy; powinno być “artysta może pracować” lub “z czym artysta pracuje”

Źródła

Silverman, K. The Threshold of the Visible World — teoria identyfikacji i spojrzenia
Sobchack, V. — fenomenologia ciała w doświadczeniu filmowym
Levinas, E. — etyka jako odpowiedzialność
van Alphen, E. Afektywne działania sztuki i literatury
Lektura afektywna a alegoryczna (Attridge)
Afekt, emocja, uczucie — troista dystynkcja
Kurs A. Wolińskiej „Od ascety do cyborga” (notatki)

evergreen identyfikacja afekt recepcja empatia silverman sobchack psychoanaliza evergreen