Ikonologia i zwrot afektywny w sztuce
Abstract
Ikonologia, zaproponowana przez Erwina Panofsky’ego, to nauka o symbolice obrazów i rozszyfrowania treści dzieł sztuki poprzez odkrywanie znaczeń przekazanych i tematycznych. Zwrot afektywny w sztuce podkreśla rosnącą rolę emocji (afektu) w przekazywaniu treści artystycznej, gdzie emocjonalne oddziaływanie poprzedza racjonalne skupienie. Afekt pełni funkcję katalizatora myślenia poprzez pathos — doświadczenie bycia ugodzonym, które prowadzi do katharsis i transformacji.
Ikonologia jako metoda hermeneutyczna
Ikonologia stanowi naukę o symbolice obrazów i metodę odkrywania treści dzieł sztuki przez rozszyfrowanie znaczeń zawartych w dziele jako symbolu. Georges Didi-Huberman w Przed obrazem (1990) poddaje tę metodę radykalnej krytyce, wskazując, że ikonologia redukuje obraz do tekstu i eliminuje to, co w dziele symptomatyczne i nieintencjonalne. Pojęcie zaczerpnięte od Erwina Panofsky’ego służy do artykulacji między warstwą formalną dzieła sztuki a jego warstwą semantyczną. Dzieło sztuki traktowane jest jako tekst do odczytania, gdzie formy ikonograficzne niosą ze sobą zawartość pojęciową wykraczającą poza ich bezpośrednią percepcję wizualną.
Zwrot afektywny jako reorientacja artystyczna
Zwrot afektywny wprowadza redefiniowanie roli emocji w sztuce. Zamiast rozumienia afektu jako drugorzędnego wobec skupienia intelektualnego, zwrot afektywny sytuuje emocjonalne oddziaływanie na pierwszym planie struktury doświadczenia estetycznego. Odwrócona intencjonalność oznacza, że treść pojawia się post-factum — dopiero po bezwiednym, mimowolnym doświadczeniu afektywnym.
Pathos, katharsis i funkcja społeczna afektu
Afekt pełni w strukturze doświadczenia artystycznego funkcję społeczną, realizując się poprzez etykę. Pathos — pojęcie zaczerpnięte z metafizyki, opisane przez Bernharda Waldenfelsa jako „pathos doznania” (Widerfahrnis) — wszystko rozpoczyna się od zanurzenia podmiotu w doświadczeniu. Transformacja podmiotu w ciszę stanowi prewarunek otwarcia się na treść.
Katharsis, historycznie rozumiana jako nauka przez cierpienie, funkcjonuje jako katalizator myślenia. Afekt służy myśleniu nie poprzez racjonalizację, ale poprzez intensywne doświadczenie bycia ugodzonym — stanowienie się podatnym na treść artystyczną. Literatura, jak u Roberta Musila w dziele „Człowiek bez właściwości”, demonstruje, że opis (perciej) przychodzi z dystansem czasowym — treść artystyczna ujawnia się z opóźnieniem.
Sztuka i transgresja afektu
Gilles Deleuze podkreślał, że bez afektu świat pozostaje uporządkowany symbolicznie, ale zarazem osłabiony, zamknięty w konwencjach. Sztuka powinna wywoływać afekt jako siłę destabilizującą istniejący porządek znakowy. Artur Żmijewski w swojej praktyce artystycznej rozumie sztukę transgresji jako motor badawczy — naruszanie społecznych tabu i przekraczanie granic staje się metodą generowania poznania artystycznego.
Cytaty
- „Pathos doznania” — Bernhard Waldenfels, metafizyka doświadczenia
- Robert Musil, „Człowiek bez właściwości” — dystans między doświadczeniem a opisem
Do weryfikacji
- Precyzyjne określenie koncepcji Panofsky’ego w odniesieniu do zaproponowanej metody ikonologicznej
- Związek między zwrotem afektywnym w sztuce a współczesnymi teoriami affect studies
Afekt a figuralność
Zwrot afektywny łączy się ściśle z Deleuzjańską koncepcją figuralności: figuralność to tryb obrazu, w którym element wizualny działa jako intensywność zmysłowa zanim stanie się znakiem — pre-semiotyczna siła, która wyzwala afekt przed kodowaniem. Deleuze analizując Bacona, i Lyotard w Discours, figure, opisują to samo zjawisko: w dziele sztuki jest coś, co wymyka się narracji i ikonologii — i to właśnie jest jego afektywna moc.
Afekt (w rozumieniu Massumiego) wyprzedza emocję: jest intensywnością przed jej kulturowym kodowaniem. Ikonologia Panofsky’ego, skupiając się na treściach symbolicznych i narracyjnych, omija ten wymiar. Stąd Didi-Huberman postuluje estetykę symptomu zamiast ikonologii: obraz zawiera nie tylko intencje artysty, lecz symptomy nieintencjonalne, które działają afektywnie.
Korekty redakcyjne
- Brak istotnych błędów merytorycznych w źródłowych notatkach
Źródła
- Notatki z kursu A. Wolińskiej, str. 10
- Panofsky, Erwin — „Ikonografia i Ikonologia”
- Waldenfels, Bernhard — koncepcja patha doznania
- Żmijewski, Artur — praktyka sztuki transgresji
- Wykład: A. Wolińska, Estetyka — Wykład 1–3: Wstęp, afekt w sztuce