Skupienie i marzenie (Tatarkiewicz)
Abstract
Władysław Tatarkiewicz wyróżnia dwa rodzaje skupienia na przedmiotach (koncentracji) — praktyczne i teoretyczne — oraz stan skupienia zerowego, który nazywa marzeniem. Skupienie estetyczne jest szczególną odmianą skupienia teoretycznego o charakterze kontemplacyjnym, różniącą się od skupienia literackiego tym, że koncentruje się na formie, a nie treści. Marzenie, jako stan wolny od koncentracji, może poprzedzać lub przeplatać się z obu formami skupienia.
Dwa rodzaje skupienia
Tatarkiewicz proponuje typologię skupienia na podstawie celu koncentracji:
| Typ skupienia | Cel | Postacie |
|---|---|---|
| Praktyczne | Wykorzystanie przedmiotu | — |
| Teoretyczne | Poznanie / Oglądanie | Badawcza, Estetyczna/Kontemplacyjna |
Skupienie teoretyczne dzieli się dalej na badawcze („naukowe”) — nastawione na dociekanie prawdy i analizę — oraz estetyczne (kontemplacyjne) — nastawione na pełne przeżycie przedmiotu jako takiego, bez dążenia do jego wykorzystania ani rozkładu pojęciowego. Intensywność skupienia estetycznego jest charakterystyczna właśnie przez bezinteresowność i skupienie na przedmiocie dla niego samego.
Marzenie — stan bez skupienia
Stan marzenia to stan wolny od skupienia (wolny od koncentracji) — umysł nie jest przykuty do żadnego przedmiotu, lecz dryfuje. Tatarkiewicz traktuje go jako osobną kategorię: nie jest to skupienie praktyczne ani teoretyczne, lecz stan pomiędzy, charakteryzujący się brakiem kierunkowości. Te same przedmioty mogą raz po raz wywoływać bądź marzenie, bądź skupienie — estetyczne lub literackie — w zależności od nastawienia podmiotu.
Skupienie estetyczne a skupienie literackie
Kluczowe rozróżnienie Tatarkiewicza dotyczy kierunku skupienia w obcowaniu z dziełem:
- Skupienie estetyczne koncentruje się na formie: rytm, słów (dźwięk), struktura — w przypadku poezji są to cechy formalne i brzmieniowe.
- Skupienie literackie koncentruje się na treści: zdarzenia, obrazy, pomysły, postaci — to, co dzieło mówi i przedstawia.
Postawa estetyczna i literacka różnią się zatem tym, co w przedmiocie jest obiektem koncentracji, nie intensywnością samego skupienia. Zob. rozwinięcie w Postawa estetyczna a postawa literacka (Tatarkiewicz).
Powiązania z krytyką formalistów
Formaliści (m.in. Geigel, Hanslick) radykalizują tę dystynkcję: marzenie jako „koncentracja wewnętrzna” jest dla nich dyletantyzmem w doświadczaniu estetycznym — stanem skrajnie antyestetycznym, będącym przeciwieństwem skupienia na przedmiocie. Ten pogląd podejmuje Postawa estetyczna a postawa literacka (Tatarkiewicz).
Źródła
- Tatarkiewicz, W. — Skupienie i marzenie (esej)
- Wykład: A. Wolińska, „Problemy sztuki współczesnej / Estetyka współczesna”
tatarkiewicz postawa-estetyczna skupienie marzenie evergreen