Schole i otium — kontemplacja jako wolność
Abstract
Greckie schole i łacińskie otium oznaczają nie próżniactwo, lecz wolność od aktywności koniecznościowej jako warunek wyższych form aktywności: kontemplacji, filozofii, sztuki. Arystoteles czyni ze schole warunek politycznej podmiotowości i uczestnictwa w życiu kultury. Współczesna recepcja (Bourdieu, Arendt) demaskuje klasowy charakter tej wolności i pyta o możliwość nieodpłatnej kontemplacji w kapitalistycznej organizacji czasu.
Schole — wolny czas jako warunek filozofii
Greckie schole (σχολή) — źródłosłów polskiego „szkoły” i angielskiego school — oznacza pierwotnie: wolność od pracy koniecznościowej, czas niezajęty przez pracę reprodukcyjną. Nie chodzi o bezczynność (argia), lecz o czas, który można poświęcić rzeczom wartościowym dla siebie.
Arystoteles w Etyce nikomachejskiej i Polityce czyni ze schole fundament bios theoretikos — życia kontemplacyjnego. Kontemplacja (theoria) jest najwyższym sposobem życia: samowystarczalna, niezwiązana z żadnym zewnętrznym celem, źródło najczystszej przyjemności (hedone). Filozofia jest możliwa tylko dzięki schole: kto stale pracuje dla przeżycia, nie ma dostępu do refleksji.
Otium w tradycji łacińskiej
Łacińskie otium jest odpowiednikiem schole, ale z wyraźniejszym odcieniem kulturalnym: otium to czas poświęcony lekturze, pisaniu, filozofii, przyjaźni, rozmowie. Cyceron, Seneka, Pliniusz — wszyscy theoretyzowali otium jako warunek prawdziwie ludzkiego życia.
Przeciwieństwem otium jest negotium (neg-otium: zaprzeczenie otium) — sprawy, zajęcia, biznes. Paradoksalnie negotium stało się nazwą nowoczesnego handlu (business): to semantyczna historia, w której to, co pierwotnie było przeciwieństwem wolności, stało się jej synonimem.
Schole a struktura społeczna
Arystoteles był świadomy, że schole nie jest uniwersalnie dostępne. W jego systemie schole mają obywatele — a obywatelami są wolni mężczyźni, nie kobiety, nie niewolnicy, nie rzemieślnicy. Rzemieślnik i rolnik prowadzi bios banausos — życie mechaniczne, które degraduje duszę i uniemożliwia schole.
Sztuka i estetyka są u Arystotelesa (i w całej greckiej tradycji) ściśle powiązane ze schole: twórczość artystyczna (poiesis wyższa niż techne mechaniczne) i kontemplacja piękna wymagają wolności od konieczności. Diakoghê — szlachetna rozrywka, cel sztuki tragicznej — jest formą schole: wartościowym spędzaniem wolnego czasu przez obywateli. Zob. Arystoteles — tragedia (perypetia, rozpoznanie, pathos).
Bourdieu: schole jako przywilej klasowy
Pierre Bourdieu (Medytacje pascaliańskie, 2000) demaskuje „schole” jako ideologię: przekonanie, że kontemplacja i refleksja są neutralne, niezainteresowane, czysto intelektualne — jest możliwe tylko dla tych, którzy dzięki kapitałowi ekonomicznemu i symbolicznemu mogą sobie pozwolić na abstrahowanie od pilności.
Dla Bourdieu scholastyczny punkt widzenia (skholè) — perspektywa akademika, filozofa, artysty, który operuje w sferze czystych możliwości — jest strukturalnie klasowy. „Wolna gra” wyobraźni, bezinteresowne upodobanie estetyczne, Kantowskie freies Spiel — wszystko to zakłada klasową pozycję, w której nie trzeba się martwić o przeżycie.
Bourdieu nie odrzuca kontemplacji, lecz domaga się jej genealogii: uświadomienia sobie, że „bezinteresowność” jest produktem określonych warunków społecznych, nie cechą ducha samą w sobie.
Arendt: vita activa a vita contemplativa
Hannah Arendt w Kondycji ludzkiej (Human Condition, 1958) rekonstruuje trójdzielność ludzkiej aktywności:
- Praca (labor) — biologicznie konieczna, związana z cyklem życia i śmierci
- Wytwarzanie (work) — trwałe produkty, które budują świat między ludźmi
- Działanie (action) — polityczna aktywność, przez którą człowiek ujawnia siebie innym
Arendt jest krytyczna wobec tradycji filozoficznej (od Platona po Marksa), która faworyzuje vita contemplativa kosztem vita activa. Filozofia, skupiając się na kontemplacji, marginalizowała polityczne działanie i przyczyniła się do kryzysu nowożytności.
Jednocześnie Arendt broni sensu schole jako przestrzeni, w której możliwe jest myślenie — ale myślenie polityczne, zaangażowane, nie oderwane od świata.
Konsekwencje dla teorii piękna i estetyki
Pojęcie schole jest kluczowe dla zrozumienia, dlaczego grecka estetyka była możliwa tylko w ramach określonej struktury społecznej. Piękno u Greków — jako dobro samo w sobie, cel kontemplacji — ma sens tylko dla tego, kto ma czas je kontemplować.
Kantowskie bezinteresowne upodobanie (piękno jako cel bez celu) jest strukturalnym odpowiednikiem schole: zakłada podmiot wolny od konieczności praktycznej, zdolny do czystej gry zdolności poznawczych. Bourdieu czyta to jako projekt ideologiczny.
Cytaty
- Arystoteles, Etyka nikomachejska, 1177b: „[…] szczęście polega na kontemplacji, a nie na działaniu”
- Bourdieu: „Schole jest przywilejem, który w szczególny sposób sprzyja wytwarzaniu iluzji, że jest się wolnym od wszelkich determinacji społecznych”
Źródła
- Arystoteles, Etyka nikomachejska, X, 6–8 (bios theoretikos)
- Arystoteles, Polityka, VIII (schole i wychowanie)
- Bourdieu, Pierre. Meditations Pascaliennes (Medytacje pascaliańskie). Seuil, 1997.
- Arendt, Hannah. The Human Condition (Kondycja ludzka). University of Chicago Press, 1958.
- Wykład: A. Wolińska, Estetyka — Wykład 3–4: Mimesis Arystotelesa
evergreen schole otium arystoteles kontemplacja czas-wolny bourdieu arendt