Seelengrund — grunt duszy u Mistrza Eckharta
Abstract
Eckhart wyróżnia w duszy pewien wymiar — Seelengrund (grunt duszy) lub Seelenfünklein (iskra duszy) — który nie jest jedynie zjednoczony z Bogiem, lecz stanowi z Nim jedno. Element ten jest absolutnie prosty, nie ma nic wspólnego z żadną rzeczą stworzoną i jako taki radykalnie przekracza porządek stworzenia. Rzeczy stworzone wobec niego są nicością. Jeśli człowiek jest w pełni tym wymiarem, staje się niestworzony i niestwarzalny — co jest jedną z najśmielszych i najbardziej spornych tez Eckhartowskiej mistyki.
Coś w duszy pokrewne Bogu
Eckhart wielokrotnie mówi o pewnym elemencie w duszy — oznaczanym w kazaniach jako coś (niem. etwas) — który nie może być opisany przez żadną z tradycyjnych kategorii duszy (pamięć, wola, intelekt). Ten wymiar jest tak pokrewny Bogu, że nie zachodzi tu relacja zjednoczenia, lecz tożsamość: grunt duszy i grunt Boga to jeden grunt.
Sformułowanie “nie jest z Nim zjednoczone, lecz stanowi jedno” ma precyzyjny sens doktrynalny. Zjednoczenie (unio mystica) zakłada dwa terminy, które się łączą. Eckhart wykracza poza tę strukturę — grunt duszy nie jest odrębnym bytem, który wchodzi w relację z Bogiem, lecz jest tym samym co boskość sama w sobie.
Absolutna jedność i transcendencja wobec stworzenia
Seelengrund jest jednym — a jako jedno, nie ma nic wspólnego z niczym. Nie dzieli tego określenia żadna rzecz stworzona: stworzone jest zawsze wielością, złożonością, zależnością. Eckhart stwierdza wprost: Wszystko co stworzone, jest nicością. Stworzenia nie posiadają własnego esse — bycie przysługuje im jedynie jako uczestnictwo. Jako takie, względem gruntu duszy, są mu zupełnie obce.
Ta teza o nicości stworzeń nie jest nihilizmem w sensie potocznym, lecz konsekwencją neoplatońskiej hierarchii bytu: pełnia bytu należy wyłącznie do Jedni/Boga, a to, co stworzone, istnieje jedynie o tyle, o ile ma udział w tym bycie. Radykalizm Eckharta ujawnia się w zestawieniu z Tomaszową teologią esse: u Tomasza stworzenia participują w esse, lecz zachowują realne istnienie proporcjonalne do swej natury (zob. Transcendentalia (św. Tomasz z Akwinu)); u Eckharta stworzenie jako stworzenie jest nicością — esse przynależy mu jedynie o tyle, o ile jest w Bogu.
Człowiek niestworzony i niestwarzalny
Eckhart formułuje hipotezę graniczną: gdyby człowiek w całości był tym, czym jest grunt duszy, byłby całkowicie niestworzony i niestwarzalny. Oznacza to, że Seelengrund sam w sobie nie należy do porządku stworzenia — jest punktem, w którym dusza jest tożsama z boskim esse, a nie jedną z istot participujących w istnieniu.
Ta teza należy do najbardziej spornych w teologii Eckharta. Kilka zbliżonych sformułowań (m.in. o “czymś w duszy co jest niestworzonym”) zostało potępionych w bulli In agro dominico (1329), ogłoszonej przez Jana XXII rok po śmierci Eckharta. Eckhart wcześniej zastrzegał, że wszystkie kontrowersyjne tezy gotów jest odwołać, jeśli okażą się sprzeczne z wiarą — co utrudnia jednoznaczną ocenę jego intencji.
Zasada pochłaniania przez jedność
Eckhart formułuje zasadę, którą można nazwać zasadą ontologicznego pochłaniania: gdyby to, co cielesne i niedoskonałe, znalazło się w tej jedności, stałoby się tym samym, czym jest jedność sama. Seelengrund nie jest zatem miejscem, które mogłoby być “zanieczyszczone” przez materialne — jego natura jest tak radykalnie prosta i boska, że kontakt z nią nie degraduje jedności, lecz przeobraża to, co do niej wchodzi.
Implikacja egzystencjalna
Eckhart kończy rozważanie obrazem: gdybym choć przez chwilę znalazł się w tym bycie, zważałbym na siebie tyle, co na robaka w gnoju. Jest to klasyczny gest apofatyczny przeniesiony na poziom antropologii — doświadczenie boskiego esse unicestwia wszelki egocentryczny punkt odniesienia. Człowiek, który dotknął gruntu duszy, widzi siebie jako nicość względem pełni, którą doświadczył.
Cytaty
- „w duszy znajduje się coś, co jest tak pokrewne Bogu, że nie jest z Nim zjednoczone, lecz stanowi jedno” — Kazanie 12 (tłum. polskie)
- „Wszystko co stworzone, jest nicością.” — Kazanie 12
- „Gdyby człowiek cały był taki, byłby całkowicie niestworzony i niestwarzalny.” — Kazanie 12
- „Gdybym się znalazł choć na chwilę w tym bycie, zważałbym na siebie tyle, co na robaka w gnoju.” — Kazanie 12
Do weryfikacji
- [do weryfikacji: “coś²”] — Przypis dolny nr 2 przy słowie “coś” wskazuje na termin techniczny w oryginale (prawdopodobnie etwas lub ein funkelîn / ein vünkelîn); wymaga sprawdzenia wydania krytycznego (Quint lub DW) w celu ustalenia, do którego terminu odnosi się adnotacja.
- [sporne: “niestworzony i niestwarzalny”] — Teza o niestworzonym elemencie duszy jest historiograficznie sporna: (a) interpretacja ortodoksyjna uznaje, że Eckhart mówi o intelekcie jako odzwierciedleniu Logosu; (b) interpretacja heterodoksyjna odczytuje ją jako twierdzenie o ontologicznej tożsamości duszy z Bogiem. Bulla In agro dominico (1329) potępiła część podobnych sformułowań, przy czym Eckhart zdążył złożyć odwołanie przed śmiercią.
Źródła
- Mistrz Eckhart, Kazanie 12 (tłum. polskie; fragment — tekst zaczyna się w połowie zdania, poprzedni kontekst nieznany z dostępnego materiału)
- Jan XXII, In agro dominico (1329) — bulla potępiająca wybrane tezy Eckharta
filozofia-xiii-xiv-wieku evergreen mistyka teologia-mistyczna