Kant — taksonomia teologii racjonalnej (deizm, teizm, kosmoteologia, ontoteologia)

Abstract

Kant porządkuje teologię racjonalną w dwupiętrową klasyfikację. Na pierwszym poziomie: teologia transcendentalna (poznanie pra-jestestwa przez czyste pojęcia rozumu) vs. teologia przyrodzona (poznanie przez analogię z naturą i duszą). Na drugim: teologia transcendentalna dzieli się na kosmoteologię (od doświadczenia w ogóle) i ontoteologię (z samych pojęć bez doświadczenia); teologia przyrodzona — na fizykoteologię (od ładu przyrodniczego) i teologię moralną (od ładu moralnego). Z tym podziałem odpowiada rozróżnienie deista/teista: deista uznaje jedynie pra-jestestwo poznane transcendentalnie, teista — Boga żywego z rozsądkiem i wolnością.

Schemat klasyfikacji

Teologia
├── Teologia racjonalna (theologia rationalis)
│   ├── Teologia transcendentalna
│   │   ├── Kosmoteologia — byt pra-jestestwa z doświadczenia w ogóle
│   │   └── Ontoteologia — byt pra-jestestwa z samych pojęć, bez doświadczenia
│   └── Teologia przyrodzona (naturalna)
│       ├── Fizykoteologia — od właściwości, ładu i jedności świata przyrody
│       └── Teologia moralna — od moralnego ładu i doskonałości
└── Teologia objawiona (revelata)
    [poza zakresem filozofii transcendentalnej]

Teologia transcendentalna: pojęcia kluczowe

Teologia transcendentalna obmyśla swój przedmiot „czystym tylko rozumem, za pomocą jedynie pojęć transcendentalnych (ens originarium, realissimum, ens entium).” Pojęcia te tworzą hierarchię: pra-jestestwo (ens originarium) jako źródło wszystkiego, jestestwo o najwyższej realności (ens realissimum) jako wyczerpująco określone, jestestwo jestestw (ens entium) jako podstawa wszelkiego bytu możliwego.

Kosmoteologia wychodzi od doświadczenia (choć nie określa bliżej świata) i wnioskuje o istnieniu pra-jestestwa. Ontoteologia wnioskuje o bycie pra-jestestwa z samych pojęć — bez żadnego doświadczenia. Kant będzie krytykował obie, przy czym krytyka ontoteologii (= argument ontologiczny) jest dla niego fundamentalna: jeśli ona pada, pada cały gmach spekulatywnej teologii.

Teologia przyrodzona: analogia z przyrodą i duszą

Teologia przyrodzona posługuje się analogią — wnioskuje o przymiotach i istnieniu twórcy świata z właściwości, ładu i jedności świata, przyjmując dwojaką przyczynowość: przyrodę i wolność.

Fizykoteologia: od ładu przyrodniczego ku najwyższej umysłowości jako zasadzie wszelkiego przyrodzonego porządku.
Teologia moralna: od moralnego ładu i doskonałości ku najwyższej umysłowości jako zasadzie wszelkiego porządku moralnego.

Deista a teista

Kant wprowadza rozróżnienie z ważną semantyczną adnotacją:

Deista — uznaje tylko teologię transcendentalną: przyznaje, że rozum może poznać istnienie pra-jestestwa, lecz pojęcie o nim jest jedynie transcendentalne (jestestwo posiadające wszelką realność, nieokreślone bliżej). Nie rozstrzyga, czy przyczyna świata wynika z konieczności przyrody, czy z wolności.

Teista — przyjmuje także teologię przyrodzoną: twierdzi, że rozum, na podstawie analogii z przyrodą, może określić bliżej ten przedmiot jako jestestwo z rozsądkiem i wolnością, będące pra-powodem wszystkich innych rzeczy — twórcę świata.

Kant łagodzi jednak tę opozycję: skoro nikogo nie należy obwiniać za nieuznawanie czegoś, czego nie śmie utrzymywać, „łagodniej a słuszniej da się powiedzieć, iż deista wierzy w Boga, a teista — w Boga żywego (summam intelligentiam).” Różnica stopniowa, nie absolutna.

Cytaty źródłowe

„Kto uznaje tylko teologię transcendentalną, mianuje się deistą; kto przyjmuje także teologię przyrodzoną — teistą.” — KCR, Dialektyka transcendentalna, Ideał czystego rozumu (tłum. Chmielowski)
„deista wierzy w Boga, a teista — w Boga żywego (summam intelligentiam)” — tamże

Do weryfikacji

[do weryfikacji: lokalizacja] — prawdopodobnie A631–632/B659–660 lub okolice; potwierdzić paginację.
[do weryfikacji: ens originarium, ens realissimum, ens entium] — trzy terminy tworzą u Kanta hierarchię; sprawdzić, czy ta terminologia jest konsekwentna w całym rozdziale o Ideale, czy tylko tu wprowadzona.

Źródła

Immanuel Kant, Krytyka czystego rozumu, Dialektyka transcendentalna — Ideał czystego rozumu, rozdział o teologii transcendentalnej; przekład P. Chmielowski (XIX w.) — poziom wiarygodności: 2

evergreen kant teologia-racjonalna deizm teizm kosmoteologia ontoteologia fizykoteologia teologia-moralna dialektyka-transcendentalna krytyka-czystego-rozumu