Relacja doskonała a mowa Ono — Bóg w świecie
Abstract
W trzeciej części Ja i Ty Martin Buber (1878-1965) wskazuje, że zarówno teistyczny dualizm (“Tutaj świat, tam Bóg”) jak i immanentyzm (“Bóg w świecie”) są formami mowy Ono — tj. uprzedmiotowienia, które niszczy właściwą relację. Doskonała relacja z Bogiem nie polega na oddzieleniu Go od świata ani na jego wtopieniu w świat, lecz na ujmowaniu całości świata jako Ty: niewyłączaniu niczego, oddawaniu światu jego prawdy i sprawiedliwości, a zarazem ujmowaniu wszystkiego w Bogu.
Dwa błędne tryby mowy Ono o Bogu
Buber identyfikuje dwie symetryczne pułapki języka, w jakie wpada myślenie o Bogu:
“Tutaj świat, tam Bóg” — dualistyczne rozdzielenie: Bóg i świat jako dwa odrębne obszary rzeczywistości, z których każdy ma swoje “miejsce”. Bóg jest zlokalizowany poza światem albo nad nim. To radykalna obiektywizacja: Bóg staje się czymś — przedmiotem, bytem naprzeciwko, który można wskazać jako tamten, odrębny od tego.
“Bóg w świecie” — panteistyczna identyfikacja: Bóg jako immanentna zasada świata, “zawarty” w nim. Pozornie bliższe relacji, w istocie jednak nadal operuje kategoriami Ono: Bóg staje się tu atrybutem lub substancją, a nie wiecznym Ty.
Buber określa obie formuły jako mowę Ono: są to sposoby mówienia o Bogu, a nie do Boga; opisują relację, zamiast ją urzeczywistniać.
Relacja doskonała: świat jako Ty
Doskonała relacja z Bogiem — w odróżnieniu od obu trybów Ono — polega na trojakiej postawie:
- Niewyłączanie i niepomijanie niczego: relacja doskonała nie abstrahuje od świata ani nie wybiera z niego fragmentów. Ujmuje wszystko wraz z całym światem Ty — oznacza to, że każde spotkanie z konkretnym Ty jest potencjalnie momentem obecności wiecznego Ty.
- Sprawiedliwość wobec świata: oddawanie światu jego prawdy i przyznawanie mu jego własnej rzeczywistości. Relacja z Bogiem nie anuluje świata — przeciwnie, afirmuje jego realność.
- Ujmowanie wszystkiego w Bogu: nieujmowanie niczego obok Boga (co byłoby powrotem do dualizmu), lecz ujmowanie wszystkiego w Nim. Bóg nie konkuruje ze światem o uwagę — jest horyzontem, w którym każde Ty staje się możliwe.
Wieczne Ty a świat
Ten fragment wpisuje się w centralną tezę Ja i Ty: Bóg jest wiecznym Ty, które nigdy nie może stać się Ono. Wszystkie inne relacje Ja-Ty są przemijające — każde Ty nieuchronnie zastyga w Ono, gdy kontakt ustaje. Jedynym Ty, które pozostaje Ty, jest Bóg. Właśnie dlatego doskonała relacja z Bogiem nie wyłącza świata, lecz prześwietla go — pozwala widzieć każde Ty świata jako odblask wiecznego Ty.
Formuła “Bóg w świecie” — jako mowa Ono — jest nieadekwatna, bo sugeruje, że Bóg jest zawartością świata, elementem kosmologicznym. Buber szuka czegoś innego: Bóg jako relacyjny horyzont, w którym świat jako Ty jest możliwy.
Cytaty
- „Tutaj świat, tam Bóg — to mowa Ono; inną mową Ono jest: ‘Bóg w świecie’.” — Ja i Ty, III
- „Niewyłączanie u niepomijanie niczego, pojmowanie wszystkiego wraz z całym światem Ty, oddawanie światu sprawiedliwości i przyznawanie mu jego prawdy, nieujmowanie niczego obok Boga, ale też ujmowanie wszystkiego w Nim — oto doskonała relacja.” — Ja i Ty, III
Do weryfikacji
- [do weryfikacji: “niewyłączanie u niepomijanie”] — W skanie pojawia się “niewyłączanie u niepomijanie” — “u” może być błędem składu lub archaiczną formą spójnika “i”. Wymaga sprawdzenia z oryginalnym polskim wydaniem.
- [do weryfikacji: pozycja fragmentu w strukturze Ja i Ty III] — Fragment jest wyrwany z szerszego argumentu. Bez kontekstu poprzedzającego trudno ocenić, czy Buber polemizuje tu z konkretnym myślicielem (Spinoza? Schleiermacher?) czy z postawami ogólnymi.
Źródła
- Martin Buber, Ja i Ty (Ich und Du, 1923), część III (tłum. polskie)
buber dialogika Ja-Ty fenomenologia teologia-dialogiczna evergreen