System znaczący Ferdinanda de Saussure’a — arbitralność i wartość znaku
Abstract
Ferdinand de Saussure w Kursie językoznawstwa ogólnego (1916) formalizuje model znaku językowego jako diadę signifiant–signifié, definiując relację między nimi jako arbitralną, tzn. opartą wyłącznie na konwencji społecznej, nie na naturalnym związku między formą a treścią. Kluczowe rozróżnienie dotyczy dwóch poziomów: wewnętrznej struktury znaku (arbitralność) oraz jego miejsca w systemie (wartość wynikająca z różnic). Znak nie posiada znaczenia absolutnego — jego treść konstytuuje się przez opozycję do innych znaków w sieci języka. Umowność znaku ma charakter ponadjednostkowy: zobowiązuje każdego mówiącego, a zarazem dopuszcza historyczną zmienność w dłuższej perspektywie czasowej.
Struktura znaku językowego
Saussure definiuje znak (signe) jako jednostkę nierozerwalnie dwuskładnikową. Żaden z elementów nie istnieje samodzielnie poza tym związkiem:
| Składnik | Termin | Opis |
|---|---|---|
| Element znaczący | signifiant | Obraz akustyczny; forma wyrazu; fizyczna, zmysłowo odbiorcza strona znaku |
| Element znaczony | signifié | Pojęcie; sens; zawartość mentalna ewokowana przez signifiant w umyśle odbiorcy |
Oba składniki są abstrakcjami psychicznymi, nie substancjami fizycznymi — signifiant to obraz akustyczny, nie dźwięk sam w sobie; signifié to pojęcie, nie desygnat realny.
Zasada arbitralności znaku
Fundamentalnym twierdzeniem Saussure’a jest to, że relacja między signifiant a signifié jest arbitralna: nie wynika z natury rzeczy, nie ma wewnętrznego, motywowanego związku między formą a treścią. Żaden immanentny powód nie przesądza, dlaczego dane pojęcie nosi daną nazwę — mogłoby być inaczej i faktycznie jest inaczej w różnych językach naturalnych.
Stanowisko to lokuje Saussure’a explicite po stronie konwencjonalizmu w klasycznym sporze o naturę nazw. Platon w Kratylasie zestawia pozycję naturalisty Kratylosa (nazwy są naturalne, odwzorowują istotę rzeczy) z pozycją konwencjonalisty Hermogenesa (nazwy są umowne). Saussure de facto rozstrzyga ten spór na korzyść Hermogenesa: arbitralność znaku jest zasadą konstytutywną języka, nie wyjątkiem.
Wartość znaku jako funkcja systemu
Arbitralność nie oznacza, że znaki funkcjonują w izolacji. Wartość (valeur) znaku nie jest określona przez jego absolutne, inherentne znaczenie, lecz przez jego pozycję w systemie — przez relacje opozycji i różnicy wobec innych znaków w języku. Znaczenie wyłania się z sieci różnic, nie z wewnętrznych cech poszczególnych znaków. Język konstytuuje się jako całość, w której to relacje, nie substancje, niosą treść.
To rozróżnienie między sens (znaczenie wewnętrzne znaku) a valeur (wartość systemowa) jest jednym z najbardziej produktywnych pojęciowych napięć modelu Saussure’a: dwa znaki z różnych języków mogą wydawać się semantycznie ekwiwalentne, a mimo to mieć różne wartości, ponieważ wpisują się w odmiennie skonfigurowane systemy opozycji.
Społeczny i historyczny wymiar umowności
Arbitralność znaku pociąga za sobą jego charakter społeczno-umowny. Połączenie signifiant–signifié funkcjonuje wyłącznie w obrębie wspólnoty językowej, która je uzgodniła i reprodukuje przez dziedziczoną tradycję oraz uzus. Umowność nie jest dowolnością jednostki — każdy mówiący zastaje system jako fakt społeczny i musi akceptować obowiązujące konwencje.
Saussure wprowadza tu napięcie między dwiema właściwościami znaku:
- Niezmienność (immutabilité) — w perspektywie synchronicznej system językowy jest stabilny i narzucony mówiącym; jednostka nie może samodzielnie zmienić konwencji.
- Zmienność (mutabilité) — w perspektywie diachronicznej znaki podlegają ewolucji; połączenie signifiant–signifié może się historycznie przesuwać.
Obie właściwości są konsekwencją arbitralności: właśnie dlatego, że związek jest umowny (a nie naturalny), może ulegać zmianie w czasie — i właśnie dlatego, że jest społeczny, nie może być zmieniony przez wolę jednostki.
Źródła
- Ferdinand de Saussure, Kurs językoznawstwa ogólnego, 1916
Zasada wartości znaku jako funkcji systemu różnic jest konstytutywną tezą strukturalizmu semiotycznego.