Strukturalizm — wartość znaku jako funkcja systemu różnic
Abstract
Strukturalizm w semiotyce głosi, że znaczenie znaku nie jest jego immanentną własnością, lecz efektem jego miejsca w systemie różnic. Wartość semantyczna (valeur) wynika z relacji opozycji wobec innych elementów systemu — nie z żadnej pozytywnej treści zawartej w samym znaku. Zasada ta, sformułowana przez Saussure’a dla języka naturalnego w Kursie językoznawstwa ogólnego (1916), staje się konstytutywnym założeniem strukturalizmu jako metody humanistycznej: każdy porządek kulturowy, w którym sensy konstytuują się przez opozycje i relacje, daje się opisywać na wzór języka. Program semiotycznej analizy dzieł sztuki i obiektów kultury materialnej zakłada, że posiadają one strukturę — wewnętrzny model organizujący elementy według logiki różnic — i jako całości funkcjonują jako teksty możliwe do odczytania.
Wartość znaku jako funkcja systemu różnic
Fundamentalna teza Saussure’a, powtórzona w Kursie językoznawstwa ogólnego (część II, rozdz. IV: Wartość językowa), brzmi:
„W języku są tylko różnice bez terminów pozytywnych.”
Język (langue) nie jest zbiorem jednostek posiadających znaczenie z mocy swych wewnętrznych własności, lecz systemem relacji, w którym każdy element uzyskuje wartość wyłącznie przez różnicę wobec pozostałych. Saussure odróżnia tu dwie rzeczy: znaczenie (sens) — treść wywoływaną przez dany znak w opozycji do tego, co zewnętrzne wobec języka — oraz wartość (valeur) — pozycję zajmowaną przez znak w sieci relacji wewnątrzsystemowych. Dwa znaki z różnych języków mogą być semantycznie „ekwiwalentne” i mimo to mieć różne wartości, ponieważ wpisują się w odmiennie skonfigurowane systemy opozycji.
Dyferencjacyjna funkcja znaków - odróżnienie znaku od innego znaku (tak jak kazdy znak towarowy pelni funkcje dyferencjacyjna).
Z tej tezy wynika bezpośrednio, że przesunięcie znaku w obrębie systemu — zmiana jego relacji do innych elementów — zmienia jego znaczenie. Wartości semantyczne są definiowane wzajemnie, nie jednostkowo. Znak jako byt czysto relacyjny nie posiada żadnego znaczenia poza siecią, w której jest osadzony. Saussure ilustruje to zestawiając np. angielskie sheep z mutton: dwa słowa tam, gdzie po francusku mouton obsługuje oba zakresy — ta sama forma dźwiękowa miałaby inną wartość w każdym z tych systemów.
Rozszerzenie na znaki pozajęzykowe
Pojęcie znaku nie ogranicza się do wyrazów języka naturalnego. Już u wczesnych semiotyków (Peirce, Morris) znak obejmuje wszelkie nośniki — gesty, obrazy, obiekty materialne — zdolne do funkcjonowania w relacji oznaczania. Strukturalizm przejął ten zakres i nadał mu specyficzną postać: każdy element, który uczestniczy w systemie różnic konstytuującym znaczenia, jest znakiem, niezależnie od swojej substancji.
Konsekwencją jest program semiologiczny zapowiadany przez samego Saussure’a: nauka o znakach (sémiologie) jako dyscyplina szersza niż językoznawstwo, obejmująca wszelkie systemy społeczne, w których znaczenia konstytuują się przez konwencję i różnicę. Barthes realizuje ten program na materiale mody, fotografii i mitu, stwierdzając, że langue — jako model strukturalny — opisuje każdy porządek, w którym sensy wyłaniają się z relacji, nie z substancji elementów.
Tekst kultury jako system semiotyczny
Jeśli wartość znaku wynika z jego miejsca w strukturze, to każdy obiekt kulturowy posiadający wewnętrzną organizację różnic funkcjonuje jako system semantyczny. Przykładem jest przestrzenna organizacja cmentarza. Położenie grobu — w centrum, na obrzeżach lub poza ogrodzeniem — nie jest topograficznie neutralne. Zajmuje pozycję wyznaczoną przez system wartości społecznych i religijnych, a jego umiejscowienie jest znakiem, którego sens wynika z kontrastu z pozycjami pozostałych pochówków.
Grób samobójcy lokowany poza właściwym ogrodzeniem cmentarnym zajmuje pozycję ekskluzywaną — wykluczoną ze wspólnoty pochówku. Ta ekskluzja nie jest przypadkowa ani czysto praktyczna: jest rezultatem struktury, w której centrum i peryferie, wnętrze i zewnętrze, niosą znaczenia wytwarzane przez wzajemną opozycję. Cmentarz jako całość daje się odczytać jako tekst kultury, w którym układ przestrzenny jest nośnikiem hierarchii wartości — tak jak w języku układ opozycji fonicznych przenosi wartości semantyczne [do weryfikacji: pierwotne źródło tego przykładu — prawdopodobnie Wallis lub polska semiotyka kulturowa; brak potwierdzenia w tekście pierwotnym].
Semiotyczna metoda w estetyce — Wallis
Semiotyczna metoda w estetyce — Wallis
Mieczysław Wallis formułuje program semiotycznego badania dzieła sztuki, który stanowi jedno z pierwszych polskich zastosowań podejścia strukturalnego w estetyce. Badanie semiotyczne dzieła polega na: (a) wykazaniu znaków funkcjonujących w ramach dzieła, (b) opisaniu ich kontekstu — otoczenia semiotycznego, pragmatycznego i fizycznego — (c) rekonstrukcji struktury tych znaków oraz (d) ustaleniu, jak znaczenia poszczególnych znaków zmieniają się w zależności od określonej struktury całości.
Koncepcja ta jest bezpośrednim przełożeniem Saussureowskiej zasady wartości na teren estetyki: znaczenie elementu dzieła (gestu, barwy, figury) jest funkcją jego miejsca w sieci relacji wewnątrz dzieła i wobec kontekstu kulturowego. Wallis rozszerza program strukturalistyczny poza dzieło sztuki na każdy obiekt kultury — każdy taki obiekt ma strukturę i posiada znaczenie wyłaniające się z wewnętrznych opozycji i kontekstu zewnętrznego [do weryfikacji: tytuł i rok publikacji artykułu z 1932 — prawdopodobnie Sztuka jako zjawisko semiologiczne lub Semiotyczna teoria sztuki; pełna identyfikacja źródła wymaga dostępu do bibliografii Wallisa].
Pojęcie pola semantycznego u Wallisa operacjonalizuje tę zasadę: znaczenie znaku Z zależy od jego otoczenia semiotycznego (innych znaków współobecnych), otoczenia pragmatycznego (sytuacji użycia i wspólnoty interpretacyjnej) oraz otoczenia fizycznego. Zmiana któregokolwiek otoczenia zmienia wartość znaku — tak jak przesunięcie wyrazu w systemie językowym zmienia jego wartość.
Łącze do oryginału
Do weryfikacji
- [do weryfikacji: przykład cmentarza] — brak zidentyfikowanego źródła pierwotnego; example ten pojawia się w polskiej semiotyce kulturowej, możliwe źródła: Wallis Sztuki i znaki (1983), Żółkiewski, lub nieidentyfikowany artykuł kursowy; wymaga weryfikacji przez dostęp do tych tekstów
- [do weryfikacji: artykuł Wallisa z 1932] — tytuł artykułu w notatce źródłowej podany jako „Semiotyka sztuki — nowa metoda estetyki”; bibliograficzne potwierdzenie tego tytułu i roku jest niedostępne bez dostępu do pełnej bibliografii Wallisa; możliwe, że chodzi o esej zawarty późnej w tomie Sztuki i znaki. Pisma semiotyczne (1983)
Źródła
- Ferdinand de Saussure, Kurs językoznawstwa ogólnego, wyd. oryg. 1916 (red. Bally i Sechehaye), tłum. pol. Krystyna Kasprzyk, PWN 1991 — część II, rozdz. IV: Wartość językowa; poziom wiarygodności: 1
- Mieczysław Wallis, artykuł z ok. 1932 — pełny tytuł i lokalizacja bibliograficzna do weryfikacji; poziom wiarygodności: 5 (niezidentyfikowane źródło pierwotne)
- Mieczysław Wallis, Sztuki i znaki. Pisma semiotyczne, PWN, Warszawa 1983 — zbiór pism semiotycznych; poziom wiarygodności: 1 (jako całość), dostępność egzemplarza w projekcie: brak potwierdzenia
System znaczący (de Saussure) Pole semantyczne (Wallis) Semiologia poza językiem naturalnym (Barthes) Typologia znaków (Peirce) Znak i znaczenie — struktura, źródło, niestabilność
evergreen podstawa-znaczenia semiotyka strukturalizm filozofia-języka saussure