Piotr Sobecki - working notes

Wymiary czasu w tekście literackim

Wymiary czasu w tekście literackim

Abstract

Czas w tekście literackim nie jest odwzorowaniem czasu rzeczywistego, lecz efektem artystycznym zależnym od konstrukcji dzieła. Korwin-Piotrowska wyróżnia napięcie między czterema wymiarami: czasem powstania, czasem przedstawionym (wewnątrz którego działają czas narracji i czas fabuły), czasem historycznym i czasem odbioru. Odrębną, kulturowo zorientowaną typologię proponuje Bal, wyróżniając czas codzienny (mikroczas), czas historyczny i czas monumentalny. Literacka linearność czasu jest złudzeniem — rzeczywista organizacja czasu w tekście jest zawsze wielopiętrowa i zapośredniczona narracyjnie.

Czas w tekście literackim jest „funkcją tekstu (tj. czymś zależnym od niego), efektem artystycznym — jest związany z podmiotem literackim i światem przedstawionym, zależy od konstrukcji utworu i od języka, czyli także od gatunku, kompozycji, stylu, typu fikcji czy literackiej konwencji.”1 Wrażenie linearności i ciągłości czasu w dziele jest „złudzeniem, sugestią”, potęgowanym przez ciągłość graficzną i gramatyczną spójność tekstu — nie właściwością samego czasu literackiego.2

Cztery wymiary czasu literackiego

Pomiędzy kolejnymi wymiarami czasu istnieje zawsze „różnica oraz napięcie”: między czasem powstania utworu (napisania i wydania, powiązanym z życiem autora), czasem przedstawionym w dziele, czasem historycznym (rzeczywistym przebiegiem historii, który jest zewnętrznym kontekstem fabuły) a czasem odbioru (momentem historycznym i indywidualną lekturą czytelnika).3

Czas historyczny — zewnętrzny kontekst dziejowy, epoka i warunki społeczno-historyczne, na tle których rozgrywa się fabuła. Istnieje poza tekstem, lecz warunkuje rozumienie świata przedstawionego.

Czas odbioru — historyczny moment i indywidualna sytuacja czytelnika, a także czas potrzebny do przeczytania tekstu. Wchodzi w dialogiczne napięcie z czasem przedstawionym: pełen sens opowieści realizuje się tu, w akcie lektury, gdzie dochodzi do refiguracji doświadczenia czasowego — zob. Potrójna mimesis (Ricœur).

Czas przedstawiony: czas narracji i czas fabuły

Czas kreowany wewnątrz dzieła — czas przedstawiony — „rozwija się zawsze dwojako”:4

Czas narracji — czas wypowiedzi podmiotu/narratora; może być późniejszy lub współczesny wobec przedstawianych wypadków. Dystans narracyjny między czasem narracji a czasem fabuły przejawia się m.in. w użyciu czasu przeszłego i może ulegać zacieraniu — np. gdy narrator-bohater opowiada o odległych zdarzeniach tak szczegółowo i plastycznie, jakby sam był ich świadkiem.

Czas fabuły — „czas świata przedstawionego […] czas opowiadanych zdarzeń.”5 W jego obrębie można wydzielić czas akcji właściwej, czas epizodów i retrospekcji, czas przedakcji (antecedencji) i czas poakcji. „Czas narracji od czasu fabuły oddzielony jest zazwyczaj dystansem narracyjnym, który przejawia się m.in. w zastosowaniu czasu przeszłego.”6

Relacja między oboma wymiarami — tempo, przestawienia chronologiczne, elipsy czasowe — stanowi główny mechanizm narracyjnej organizacji czasu. Terminy Korwin-Piotrowskiej wpisują się w tradycję narratologiczną utrwaloną przez Günthera Müllera (Erzählzeit / Erzählte Zeit, 1948) i Gérarda Genette’a (récit / histoire, 1972).7

Typologia czasu u Bala

Mieke Bal, charakteryzując czas w tekście literackim, przesuwa pytanie z relacji narracja–fabuła w stronę pytania o rodzaj reprezentowanego czasu. Proponuje trójdzielną typologię:8

  • Czas codzienny — czas codziennych działań i rytmów; gdy reprezentuje pojedyncze chwile — „mikroczas” (microtime).
  • Czas historyczny — czas uwarunkowany procesami dziejowymi i epoką; rozpatrywany wewnątrz tekstu jako reprezentacja historycznego porządku.
  • Czas monumentalny — czas w sensie transcendentnym, ekwiwalent pojęcia wieczności; wykracza poza ludzką historię.

Typologia Bala otwiera analizę na wymiar kulturowy i egzystencjalny — zob. Autonomia afektu (Massumi i Mieke Bal).

Do weryfikacji

  • oryginalna notatka przypisywała rozróżnienie „czas opowiadany / czas opowiadania” bezpośrednio Ricoeurowi, traktując Korwin-Piotrowską jako kogoś, kto jedynie przemianowuje jego terminy. Tymczasem Ricoeur posługuje się pojęciem le temps raconté (tytuł t. 3 Czasu i opowieści) jako szerszą kategorią filozoficzną — czasem zapośredniczonym przez narrację — nie jako technicznym rozróżnieniem fabuła / dyskurs. Właściwa genealogia technicznego rozróżnienia: Müller 1948 → Genette 1972 → polska terminologia Korwin-Piotrowskiej. Szukano w: Internet Archive (ograniczony dostęp), streszczenia akademickie, recenzje.

Źródła

  • Korwin-Piotrowska, D. (2011). Poetyka. Przewodnik po świecie tekstów. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. — poziom wiarygodności: 5/5
  • Bal, M. (2012). Narratologia. Wprowadzenie do teorii narracji [Narratology: Introduction to the Theory of Narrative]. Red. nauk. E. Kraskowska i zespół. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. — poziom wiarygodności: 5/5
  • Ricoeur, P. (2008). Czas i opowieść. Tom 3: Czas opowiadany [Temps et Récit. Le Temps raconté, 1985]. Tłum. U. Zbrzeźniak. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. — poziom wiarygodności: 5/5
  • Müller, G. (1948). „Erzählzeit und erzählte Zeit”. W: Festschrift Paul Kluckhohn und Hermann Schneider. Niemeyer. — poziom wiarygodności: 4/5 [znany przez literaturę wtórną]
  • Genette, G. (1972). Discours du récit. W: Figures III. Seuil. — poziom wiarygodności: 5/5 [znany przez literaturę wtórną]

evergreen narratologia narracja czas Ricoeur Bal literaturoznawstwo

Footnotes

Footnotes

  1. Korwin-Piotrowska, D. (2011). Poetyka, s. 255 ↩

  2. Korwin-Piotrowska, D. (2011). Poetyka, s. 262 ↩

  3. Korwin-Piotrowska, D. (2011). Poetyka, s. 255 ↩

  4. Korwin-Piotrowska, D. (2011). Poetyka, s. 257 ↩

  5. Korwin-Piotrowska, D. (2011). Poetyka, s. 257 ↩

  6. Korwin-Piotrowska, D. (2011). Poetyka, s. 257 ↩

  7. Müller, G. (1948). „Erzählzeit und erzählte Zeit”; Genette, G. (1972). Discours du récit, w: Figures III, s. 77–182 ↩

  8. Bal, M. (2012). Narratologia — strony do uzupełnienia; typologia potwierdzona w indeksie pojęć ↩

Odnośniki zwrotne