Cztery przyczyny (Arystoteles)
Abstract
Arystoteles twierdzi, że pełne wyjaśnienie powstania lub istnienia jakiejkolwiek rzeczy wymaga wskazania czterech typów przyczyn (aitiai): materialnej, formalnej, sprawczej i celowej. Żadna z nich samodzielnie nie daje kompletnego wyjaśnienia — dopiero razem odpowiadają na pytanie, czym dana rzecz jest, z czego się składa, skąd pochodzi i po co istnieje. Teoria ta stanowi podstawę Arystotelesowskiej filozofii przyrody i metafizyki, a w Analitykach wtórych każda z czterech przyczyn zyskuje dodatkowo rolę logiczną — może pełnić funkcję terminu średniego w dowodzie naukowym.
Cztery typy przyczyn
Przyczyna materialna (hylē, materia) — to, z czego rzecz jest zrobiona, jej tworzywo. Brąz jest przyczyną materialną posągu, drewno stołu, cegły domu. Materia jest podłożem, które przyjmuje formę; sama przez się jest nieokreślona — potencjalność czekająca na aktualizację. Bez materii nie ma fizycznej rzeczy, ale sama materia nie wyjaśnia, czym ta rzecz jest.
Przyczyna formalna (eidos, forma / to ti ēn einai, istota) — to, czym rzecz jest, jej istota i struktura. Kształt posągu, plan budowli, forma gatunkowa człowieka — to przyczyny formalne. Forma nie jest odrębną rzeczą istniejącą poza materią (jak Platońskie idee), lecz zasadą organizacji materii, tym, co czyni bryłę brązu posągiem, a nie przypadkową masą metalu. Forma i materia są zawsze współobecne w bytach fizycznych.
Przyczyna sprawcza (to hothen hē archē tēs kinēseōs, źródło zmiany) — to, skąd pochodzi ruch lub zmiana inicjująca powstanie rzeczy. Rzeźbiarz jest przyczyną sprawczą posągu, budowniczy domu, rodzice dziecka. Jest to czynnik zewnętrzny wobec powstającej rzeczy, który wprowadza formę w materię. W procesach naturalnych przyczyną sprawczą jest zazwyczaj forma tego samego gatunku — człowiek rodzi człowieka.
Przyczyna celowa (to hou heneka, cel) — to, dla czego rzecz istnieje lub powstaje, jej funkcja i przeznaczenie. Nóż istnieje po to, by ciąć; dom — by dawać schronienie; oko — by widzieć. Przyczyna celowa jest u Arystotelesa czymś więcej niż intencją wytwórcy: w naturze cele są immanentne — procesy naturalne dążą ku określonym formom bez udziału świadomości.
Zbieżność i wzajemne relacje przyczyn
Cztery przyczyny nie są od siebie niezależne. W wielu przypadkach pokrywają się częściowo lub całkowicie. Najważniejsza zbieżność to tożsamość formy i celu: to, czym rzecz ma być (forma), jest zarazem tym, ku czemu zmierza jej rozwój (cel). Projekt domu w głowie architekta jest jednocześnie przyczyną formalną (strukturą, którą dom ma mieć) i celową (tym, ku czemu zmierza budowa). Podobnie dojrzały okaz gatunku jest celem rozwoju osobnika i zarazem jego formą.
Przyczyna sprawcza z kolei typowo realizuje formę — rzeźbiarz nadaje brązowi kształt, który jest celem jego pracy. W bytach naturalnych wszystkie cztery przyczyny są szczególnie ściśle powiązane: forma gatunkowa jest zarazem istotą, celem i (przez dziedziczenie) przyczyną sprawczą kolejnych osobników.
Kontekst epistemologiczny: przyczyny jako terminy średnie
W Analitykach wtórych (II 11) Arystoteles pokazuje, że każda z czterech przyczyn może pełnić rolę terminu średniego w sylogizmie demonstratywnym. Pytanie dlaczego? (dioti) jest zawsze pytaniem o przyczynę — a przyczyna w strukturze dowodu to właśnie termin średni. Zależnie od dziedziny badania i typu pytania, wyjaśnienie naukowe przybierze inną postać przyczynową: geometria wyjaśnia przez formy, fizyka przez przyczyny sprawcze i celowe, medycyna przez cele. Cztery przyczyny są więc nie tylko ontologicznym, ale i metodologicznym fundamentem Arystotelesowskiej wiedzy naukowej.
Źródła
- Arystoteles, Fizyka II 3 (194b 16–195b 30); II 7 (198a 14–b 9)
- Arystoteles, Metafizyka I 3–10; V 2 (1013a 24–b 28)
- Arystoteles, Analityki wtóre II 11 (94a 20–b 26)
evergreen rodzaje-przyczynowosci arystoteles-metafizyka metafizyka-zagadnienia-rozne