Self, narcyzm i ideał jaźni (Freud)
Abstract
U Freuda rozwój narcyzmu nie kończy się na utracie pierwotnego samozadowolenia, lecz prowadzi do wytworzenia ideału jaźni. Ideał jaźni jest obrazem tego, kim podmiot powinien być, ukształtowanym przez wpływy rodzicielskie, wychowawcze, społeczne i identyfikacje z osobami znaczącymi. Wobec tego wzorca działa wewnętrzna instancja oceniająca, która mierzy aktualne „ja” i pełni funkcję sumienia. W urojeniach ksobnych i paranoicznych ta instancja nie znika, lecz ulega rozszczepieniu i zostaje rzutowana na zewnątrz jako obserwator, oskarżyciel lub prześladowca.
Narcyzm pierwotny oznacza stan, w którym dziecko doświadcza siebie jako pełnego i doskonałego we własnym odczuciu. To pierwotne samozadowolenie nie utrzymuje się jednak bez zmian. Rozwój psychiczny, kontakt z rzeczywistością oraz zakazy i wymagania otoczenia wprowadzają pęknięcie między tym, czym podmiot aktualnie jest, a tym, czym chciałby lub powinien być.
W tym miejscu pojawia się ideał jaźni. Jest to wyobrażenie pożądanego kształtu siebie: wzorzec, wobec którego „ja” zostaje ocenione. Nie powstaje samorzutnie, lecz formuje się w rozwoju przez nacisk rodziców, wychowawców, norm społecznych oraz identyfikacje z figurami znaczącymi. Jego funkcją jest częściowe odzyskanie utraconego narcystycznego zadowolenia: skoro pierwotna pełnia nie może zostać utrzymana, zostaje odtworzona w postaci ideału.
To przesunięcie ma istotną konsekwencję. Pierwotne samozadowolenie nie przysługuje już bezpośrednio realnemu „ja”, lecz zostaje przeniesione na wzorzec, któremu trzeba sprostać. Im silniejsza rozbieżność między aktualnym „ja” a ideałem, tym większe znaczenie zyskuje instancja, która tę różnicę śledzi i ocenia.
Ta instancja działa jak wewnętrzny sędzia. Mierzy realne „ja” względem ideału jaźni, rejestruje odstępstwa, podtrzymuje krytycyzm i pełni funkcję strażnika normy. Freud wiąże ją z sumieniem i z autorefleksyjną obserwacją siebie. Nie jest to więc jedynie pozytywny obraz tego, kim warto być, lecz także mechanizm nieustannego porównywania, osądu i nacisku.
Jej geneza pozostaje narcystyczna. Ideał jaźni nie jest po prostu moralnym dodatkiem do psychiki, ale odpowiedzią na utratę pierwotnej pełni. Dziecko było „doskonałe” w swoim własnym przeżyciu; później rzeczywistość przynosi rozczarowania, upokorzenia, ograniczenia i utraty. W rezultacie doskonałość nie zostaje zachowana w realnym doświadczeniu siebie, lecz odłożona w formie ideału, którego strzeże sumienie.
Freudowska analiza urojeń ksobnych pokazuje, co dzieje się, gdy ta instancja ulega rozpadowi jako struktura wewnętrzna. W stanach paranoicznych lub ksobnych krytyczna funkcja nie jest już przeżywana jako własna. Zostaje rozszczepiona i rzutowana na zewnątrz. Podmiot nie doświadcza wtedy osądu jako wewnętrznego głosu sumienia, lecz jako działania obcych sił: głosów, obserwatorów, prześladowców, spojrzeń skierowanych na niego.
Dlatego urojenie ksobne nie polega na pojawieniu się całkowicie nowej siły psychicznej. Chodzi raczej o przemieszczenie już istniejącej instancji. To, co wcześniej działało jako wewnętrzny krytycyzm, zostaje „wyprowadzone” poza „ja” i napotyka podmiot jako coś zewnętrznego. W tym sensie paranoiczne doświadczenie prześladowania można rozumieć jako zewnętrzną inscenizację własnego sumienia.
Relacja między self a narcyzmem układa się tu wokół trzech momentów. Najpierw występuje pierwotne narcystyczne samozadowolenie. Następnie pojawia się ideał jaźni jako zastępcza forma utraconej pełni. Wreszcie wyłania się instancja nadzorująca, która porównuje realne „ja” z tym ideałem i może w patologii zostać wyrzucona poza granice podmiotu. Self nie jest więc po prostu stabilnym centrum doświadczenia siebie, lecz polem napięcia między aktualnością, ideałem i osądem.
Można to ująć skrótowo w następującym ciągu:
flowchart TD A[Narcyzm pierwotny<br/>pierwotne samozadowolenie] --> B[Konfrontacja z rzeczywistością<br/>zakazy, rozczarowania, utraty] B --> C[Ideał jaźni<br/>obraz tego, kim trzeba być] C --> D[Wewnętrzna instancja oceniająca<br/>sumienie, samonadzór] D --> E[Porównanie realnego ja z ideałem] D --> F[W patologii rozszczepienie i projekcja] F --> G[Urojenia ksobne i paranoiczne<br/>głosy, obserwatorzy, prześladowcy]
-
„Ideał jaźni” jako wzorzec odzyskujący utracone narcystyczne samozadowolenie.
-
Urojenie ksobne jako projekcja na zewnątrz instancji, która wcześniej działała jako wewnętrzny krytycyzm i sumienie.
-
Sigmund Freud, Wprowadzenie do narcyzmu.
-
Sigmund Freud, uwagi o związku samonadzoru, sumienia i urojeń ksobnych w kontekście paranoi.
Tagi
self-idealne narcyzm-rozne-ujecia nauka-logika-i-matematyka evergreen