Mechanizm identyfikacji u Freuda – od obiektu do struktury
Abstract
Identyfikacja u Freuda to nie imitacja zachowania, lecz mechanizm strukturalnej przebudowy Ego: obiekt, który był kochany lub z którym toczył się konflikt, zostaje włączony do Ja i na trwałe zmienia sposób jego funkcjonowania. Kluczowe rozróżnienie: w wyborze obiektu obiekt jest tym, kogo chcę mieć; w identyfikacji – tym, kim chcę być. Notatka rekonstruuje mechanizm identyfikacji (zwłaszcza edypalnej), jego specyficzny produkt – Superego – oraz pokrewne pojęcia: introjekcję i mimesis.
Freud określa identyfikację jako „najwcześniejszy wyraz więzi uczuciowej z inną osobą” (Massenpsychologie und Ich-Analyse, 1921). Różni się ona od wyboru obiektu właśnie kierunkiem relacji do Ja:
„W pierwszym przypadku ojciec jest tym, kim chce się być; w drugim – tym, kogo chce się mieć.”
Identyfikacja przekształca Ego „na wzór” obiektu: zewnętrzna relacja z obiektem staje się wewnętrzną funkcją regulującą. To przejście dotyczy nie treści (wspomnienie, wyobrażenie ojca), lecz sposobu funkcjonowania: sposobu oceniania siebie, reagowania na sukces/porażkę, struktury zakazu.
W Das Ich und das Es (1923) Freud opisuje mechanizm precyzyjnie: gdy erotyczna obsada obiektu zostaje porzucona, Ego „przyjmuje rysy obiektu”, jakby mówiło do Id:
„Spójrz, możesz kochać także mnie, jestem do obiektu bardzo podobne.”
Libido obiektowe zostaje przekształcone w libido narcystyczne (deseksualizacja celu), co otwiera drogę do sublimacji. Zewnętrzny konflikt (Ja–obiekt) zostaje przetransponowany do wnętrza (Ego–Superego). „Ja zawiera element ojca” znaczy: pewne funkcje psychiczne – sposób zakazu, oceny, ideału – działają teraz tak jak działał ojciec jako figura autorytetu, ale od środka, jako własne.
Freud mówi, że charakter Ego jest „osadem dawnych obiektów”: historia inwestycji libido i ich utraty ślady strukturalne. Ja jest sedymentem relacji.
Nie każda identyfikacja tworzy Superego. Superego powstaje z identyfikacji z autorytetem – identyfikacją, która uwewnętrznia zakaz i ideał (dziedzictwo kompleksu Edypa). Freud jest tu jednoznaczny:
„Relacja [Superego do Ego] nie wyczerpuje się w napomnieniu: »Tak (jak ojciec) masz być«, lecz obejmuje też zakaz: »Tak (jak ojciec) nie wolno ci być – nie wszystko wolno ci robić, co on robi; coś jest dla niego zastrzeżone«.”
Superego ma zatem podwójne oblicze: normatywne (ideał – „tak masz być”) i zakazowe (zakaz – „tego ci nie wolno”). Działa częściowo nieświadomie i może przyjmować postać surowej instancji karzącej – szczególnie wyraźnej w melancholii. Poczucie winy bez świadomego powodu, chroniczne zahamowanie, samosabotaż – to przejawy Superego działającego poza świadomością.
Teza genealogiczna: Superego dziecka kształtuje się nie na wzór Ego rodziców, lecz na wzór ich Superego. Internalizowany jest nie obraz realnych rodziców, lecz ich normatywna instancja – z całą jej surowością i wymaganiami kultury, przez którą samo przeszło.
Libido wobec ojca nie może być utrzymane „wprost” w sytuacji edypalnej: wrogość jest niebezpieczna, a miłość koliduje z rywalizacją. Rozwiązanie strukturalne polega na tym, że rywal zostaje włączony do struktury Ja: zamiast walczyć z ojcem na zewnątrz, Ego wznosi w sobie przeszkodę, która wcześniej była zewnętrzna. Konflikt relacyjny przekształca się w konflikt wewnątrzstrukturalny (Ego vs Superego).
Cel terapii u Freuda jako formuła: Wo Es war, soll Ich werden – gdzie było Id, ma stać się Ego. Nie chodzi o eliminację Id, lecz o rozbudowanie organizacji Ego tak, by mogło przywłaszczyć sobie nowe obszary: odzyskać sprawczość nad tym, co dotąd działało jako przymus.
W psychologii zbiorowej identyfikacja grupowa przebiega przez mechanizm mimesis – naśladowania nie zachowania, lecz afektów i pragnień. Freud (za Le Bonem i McDougallem) opisuje „zaraźliwość emocji” w tłumie, ale redukuje ją do mechanizmu libidinalnego: naśladujemy, bo chcemy utrzymać więź i przynależność, nie dlatego że jesteśmy mechanicznie podatni na indukcję.
W grupie każdy członek zastępuje własny ideał ego figurą przywódcy (lub wspólnym symbolem). Identyfikacja pozioma (między członkami grupy) powstaje przez wspólny stosunek do tego samego obiektu – nie przez bezpośrednią więź między nimi. To dlatego rozpad obiektu idealnego (przywódcy, symbolu) powoduje natychmiastowy rozpad grupy i erupcję lęku.
- „Die Identifizierung ist die ursprünglichste Äußerung einer Gefühlsbindung an eine andere Person” (Massenpsychologie, 1921)
- „Der Charakter des Ichs ist ein Niederschlag der aufgegebenen Objektbesetzungen” (Das Ich und das Es, 1923)
- Freud, S. (1921). Massenpsychologie und Ich-Analyse (Psychologia zbiorowości i analiza Ja)
- Freud, S. (1923). Das Ich und das Es (Ego i Id)
- Freud, S. (1930). Das Unbehagen in der Kultur (Kultura jako źródło cierpień)
Tagi
identyfikacja-i-formowanie-sie-podmiotu superego ego teoria-wartosci evergreen