Teoria self Kohuta

Abstract

Self u Kohuta jest konstruktem organizującym doświadczenie i nadającym mu stałość oraz spójność, przy czym jego elementy mogą występować na różnych poziomach uświadomienia i w różnych strukturach psychicznych. Teoria rozwija się w obrębie psychoanalizy i ujmuje rozwój osobowości przez pryzmat narcyzmu oraz relacji z selfobiektami. Kluczowe są dwie linie rozwoju: przemiana narcyzmu w dojrzały szacunek do siebie oraz przejście od traktowania obiektu jako części siebie do zdolności do dojrzałej miłości innych. Rozwój self przebiega wokół dwóch biegunów: ambicji i mocy z jednej strony oraz ideałów i idealizowanych figur z drugiej. Warunkiem integracji self są empatyczne odpowiedzi otoczenia, zwłaszcza odzwierciedlanie i możliwość idealizacji rodzica.

Self jest treścią umysłu o różnych stopniach uświadomienia. Nadaje doświadczeniu ciągłość, stałość i spójność, a jego elementy można odnajdywać w id, ego i superego. W tym ujęciu self nie jest wyłącznie pojedynczą reprezentacją siebie, lecz zasadą organizującą przeżycia podmiotu.

Teoria Kohuta powstaje w ramach psychoanalizy i pozostaje z nią zgodna. Jej osią jest narcyzm rozumiany nie przede wszystkim jako patologia, lecz jako zespół przyjemnych odczuć związanych z sobą: poczucie bycia w centrum świata, satysfakcja z własnego funkcjonowania oraz przyjemność płynąca z bycia podziwianym. Narcyzm wiąże się więc z doświadczeniem własnej wielkości, doskonałości i znaczenia.

Podstawową motywacją self jest dążenie do subiektywnego poczucia self, czyli do utrzymania jego spójności, żywotności i wartości.

Kohut ujmuje self jako strukturę dwubiegunową. Rozwój przebiega równolegle w dwóch liniach:

od narcyzmu do dojrzałej miłości i szacunku do siebie
od traktowania obiektu jako części siebie, czyli selfobiektu, do dojrzałej miłości innych osób

Dwubiegunowość self dotyczy także organizacji jego rdzenia:

Biegun self	Treść rozwojowa
Biegun ambicji i mocy	dążenie do siły, wielkości, skuteczności, omnipotencji
Biegun ideałów	idealne cele, wartości i idealizowane imago rodzicielskie

Self rdzenne, czyli nuklearne, kształtuje się jako napięcie i relacja między tymi dwoma biegunami.

Punktem wyjścia jest pierwotny rdzeń osobowości, czyli self potencjalne. Jego rozwój zależy od współdziałania czynników wrodzonych oraz oddziaływań matki, która jest początkowo doświadczana nie jako całkowicie odrębna osoba, lecz jako część siebie, czyli selfobiekt.

W budowaniu struktur psychicznych zasadniczą rolę odgrywają:

introjekcja selfobiektów
internalizacja przekształcająca

To właśnie te procesy prowadzą do tworzenia bardziej trwałych struktur psychicznych, w tym id, ego i superego.

Rozwój self wymaga zaspokojenia dwóch podstawowych potrzeb:

potrzeby odzwierciedlania, czyli potwierdzania poczucia własnej wspaniałości, wyjątkowości i doskonałości przez rodzica
potrzeby idealnego selfobiektu, czyli możliwości podziwiania rodzica i przypisywania mu wyidealizowanych zdolności, mocy oraz właściwości

Te dwie potrzeby odpowiadają dwóm podstawowym doświadczeniom: byciu podziwianym oraz posiadaniu kogoś, kogo można idealizować.

Między 2. miesiącem a 2. rokiem życia kształtuje się self rdzenne o strukturze dwubiegunowej. Obejmuje ono z jednej strony dążenie do mocy, ambicje i doświadczenia omnipotencji, a z drugiej idealne cele oraz idealizowane imago rodzicielskie.

Około 2.–3. roku życia szczególne znaczenie zyskuje relacja odzwierciedlająca. Dzięki niej dziecko rozwija:

poczucie odrębności self
identyfikację
nuklearne poczucie spójności self

Empatyczne odzwierciedlanie przez rodzica pozwala dziecku rozpoznać własne stany i utrzymać ciągłość doświadczenia siebie.

Między 3. a 5. rokiem życia rozwija się świadomość odrębności płciowej. Rodzice współuczestniczą w tym procesie, wpływając na budowanie tożsamości płciowej dziecka.

Dojrzałe self wiąże się z większą spójnością, pewnością siebie i stabilizacją ideałów. Jego przejawami są:

zaufanie do siebie
poczucie własnej wartości
zdolność komunikowania intencji matce
rozpoznawanie stanów afektywnych matki
preferowanie zgodności między własnym stanem emocjonalnym a stanem emocjonalnym matki

Dojrzałość self nie polega na zaniku potrzeb narcystycznych, lecz na ich przekształceniu w bardziej realistyczne, zintegrowane formy.

Narcyzm jest zawsze przeżywany w relacji z obiektem, ale chodzi o obiekt szczególnego rodzaju: selfobiekt. Selfobiekt to obiekt doświadczany przez podmiot jako część i rozszerzenie self. Nie jest więc po prostu zewnętrzną osobą, lecz nośnikiem funkcji podtrzymujących spójność self.

Selfobiekt można rozumieć także jako intrapsychiczną reprezentację funkcji otoczenia, które podtrzymują self.

Zintegrowane self prowadzi do zdrowego narcyzmu. Oznacza to takie ukształtowanie poczucia własnej wartości, w którym wielkość i ideały nie rozpadają się ani nie dominują destrukcyjnie, lecz zostają włączone w stabilną strukturę osobowości.

Rozwój zdrowego narcyzmu można ująć jako relację między biegunem self dziecka a biegunem selfobiektu, który dostarcza wzorców i funkcji regulacyjnych.

Biegun dziecka	Biegun selfobiektu
potrzeba bycia podziwianym	potrzeba podziwu dla rodzica
potrzeba ważności i doskonałości	potrzeba idealnego obrazu rodziców
doświadczenie empatycznego odzwierciedlenia	idealizacja matki jako doskonałej i wszechmocnej
poczucie wielkości i mocy	biegun ideałów

W wyniku korzystnego rozwoju powstają:

ambicje i cele
poczucie własnej wartości
zaufanie do siebie
zaufanie do innych
empatia
związki oparte na empatii

Rozwój self zmierza do osiągania coraz większej integracji i realizmu. Jego główne cele to:

uzyskanie pozytywnego, ale realistycznego poczucia własnej wartości
realizm celów i ambicji
wzrastająca samoświadomość
rozpoznanie JA
rozwój ufności, szacunku i współzależności w relacjach z innymi

Dojrzałe self nie rezygnuje ani z ambicji, ani z ideałów. Chodzi raczej o ich takie przekształcenie, by mogły współistnieć z realizmem, empatią i zdolnością do więzi.

Od momentu pojawienia się względnie stałego poczucia self działa trwała presja na utrzymanie preferowanego stanu self. Self dąży zatem do podtrzymywania swojej spójności, ciągłości i wartości. W tym sensie rozwój nie kończy napięć, lecz ustanawia względnie stabilną organizację, którą podmiot stara się zachować.

„Self” jako konstrukt nadający stałość i spójność doświadczeniu.
Narcyzm jako zespół przyjemnych odczuć związanych ze sobą: wielkość, satysfakcja z siebie, przyjemność z bycia podziwianym.
Selfobiekt jako obiekt doświadczany jako część i rozszerzenie self.

Heinz Kohut, prace z zakresu psychologii self.
Opracowania dotyczące psychoanalitycznej teorii self i narcyzmu.

Tagi

modele-self narcyzm-rozne-ujecia nauka-logika-i-matematyka evergreen