Duch epoki i historyczność filozofii (Herder)
Abstract
Herder ujmuje historię nie jako liniowy marsz ku współczesności, lecz jako ciąg odrębnych form duchowych, z których każda wyraża własny sposób myślenia, odczuwania i organizacji świata. Z tego wynika historyzacja filozofii: myśl należy rozumieć w jej własnym czasie, języku i formie życia, a nie jako niedoskonały etap prowadzący do nas. Dawne epoki są cenne właśnie przez swoją odmienność, ponieważ odsłaniają inne możliwe konfiguracje ludzkiego świata. Zarazem nie są całkowicie odizolowane: mogą realnie oddziaływać na epoki późniejsze. U Herdera napięcie między niepowtarzalnością epok a historycznym dziedziczeniem jest konstytutywne.
Johann Gottfried Herder (1744-1803) należy do głównych źródeł nowoczesnego historyzmu. Jego zasadniczy ruch polega na odrzuceniu perspektywy, w której przeszłość ocenia się wyłącznie według miar teraźniejszości. Każda epoka ma własną wewnętrzną zasadę organizacji, własny „duch”, czyli charakterystyczny układ sensów, wartości, języka, instytucji i wyobrażeń. Dlatego filozofia nie powinna traktować historii jako magazynu niedojrzałych wersji tego, co dziś uznajemy za prawdę, lecz jako pole jakościowo różnych postaci życia duchowego.
To stanowisko ma konsekwencję metodologiczną. Rozumienie minionych epok wymaga rekonstrukcji ich własnego horyzontu sensu. Nie wolno „pochopnie” czytać starożytności, średniowiecza czy wczesnej nowożytności jako prostych zapowiedzi nowoczesności, ponieważ w ten sposób zaciera się ich swoistość. Herder przeciwstawia się więc anachronizmowi: przeszłość nie jest ważna dlatego, że przypomina nas, lecz także dlatego, że pokazuje formy ludzkiego doświadczenia radykalnie różne od współczesnych.
Nie oznacza to jednak izolacji epok. Historia nie jest zbiorem szczelnie zamkniętych światów. Poszczególne formacje duchowe mogą oddziaływać na siebie, przekazywać języki, obrazy, instytucje i style myślenia. Trzeba więc utrzymać dwa twierdzenia naraz: każda epoka jest odrębna, ale żadna nie istnieje bez relacji do tego, co po niej następuje. Właśnie dlatego historia ma postać zarówno różnicy, jak i dziedziczenia.
U Herdera szczególnie istotny jest związek tej wizji z językiem i kulturą. Duch epoki nie jest abstrakcyjną ideą unoszącą się ponad ludźmi, lecz wyraża się w konkretnych formach życia zbiorowego: w mowie, poezji, religii, obyczaju, pamięci i instytucjach. To dlatego dawne epoki wymagają interpretacji hermeneutycznej, a nie tylko klasyfikacji według zewnętrznego schematu postępu.
Najkrócej: Herder przekształca filozofię historii z narracji o jednolitym postępie w teorię wielości historycznych światów. Przeszłość nie jest jedynie „wcześniejszą wersją teraźniejszości”, lecz autonomicznym nośnikiem sensu. Jej wartość polega zarówno na tym, że współtworzy późniejsze dzieje, jak i na tym, że stawia opór współczesnym kategoriom.
| Rozróżnienie | Herderowskie ujęcie |
|---|---|
| przeszłość jako antycypacja vs przeszłość jako odrębność | przeszłość ma własny sens, nie sprowadza się do zapowiedzi nowoczesności |
| historia liniowa vs historia pluralna | historia składa się z wielu odmiennych form duchowych |
| ocena anachroniczna vs rozumienie historyczne | epokę należy rozumieć w jej własnych warunkach |
| odmienność vs wpływ | epoki są różne, ale mogą oddziaływać na przyszłość |
Herder przygotowuje grunt pod późniejszy historyzm, hermeneutykę i krytykę uniwersalistycznych narracji o postępie. Jego stanowisko osłabia roszczenie współczesności do bycia miarą wszystkich czasów i wzmacnia tezę, że rozum sam ma dzieje. Filozofia staje się przez to bardziej interpretacją historycznych form życia niż poszukiwaniem ponadczasowego punktu widzenia całkowicie niezależnego od dziejowości. Ameriks zalicza Herderowskie dziedzictwo — Kuhna, Williamsa, Cavella, Rorty’ego — do pozycji historycznej-niesystematycznej, którą odróżnia od właściwego powiązania historyczno-systematycznego w idealizmie niemieckim; bezpośrednim ogniwem łączącym Herderowską wielość epok z postkantowską filozofią akademicką jest Reinhold i jego model hermeneutycznego postępu.
-
Parafraza: każda epoka powinna być rozumiana z jej własnego centrum sensu, a nie jako niedokończona wersja epok późniejszych.
-
Parafraza: wartość dawnych epok polega także na ich niepodobieństwie do współczesności.
-
Johann Gottfried Herder, Auch eine Philosophie der Geschichte zur Bildung der Menschheit.
-
Johann Gottfried Herder, Ideen zur Philosophie der Geschichte der Menschheit.
-
Frederick C. Beiser, opracowania o Herderze i genezie historyzmu.
Tagi
metafilozofia filozofia-historii inne-dziedziny-akademickie evergreen