Wątpienie obraca w niwecz sama siebie (Pascal o Montaigne)
Wątpienie obraca w niwecz sama siebie (Pascal)
Pascal o Montaigne’u i granicach sceptycyzmu
Pascal ceni Epikteta za praktyczną etykę stoicką, a Montaigne’a za sceptycyzm i literacką refleksję nad granicami rozumu. Kluczowym tekstem Montaigne’a pozostaje Apologie de Raymond Sebond (Eseje, II–III), gdzie broniąc teologii naturalnej, systematycznie demaskuje samowystarczalność rozumu.
Pascal przyjmuje diagnozę Montaigne’a co do słabości rozumu, lecz odrzuca wyciągane z niej wnioski. Rozum odłączony od wiary i łaski jest niewystarczający wobec metafizycznych pytań o Boga, zbawienie i sens — sama autonomiczna racja nie daje tu pełnej odpowiedzi.
Skrajny sceptycyzm Montaigne’a jest według Pascala samoniszczący: konsekwentne wątpienie podważa ostatecznie samo przekonanie o możliwości wątpienia. Maksyma Que sais-je? ma wartość diagnostyczną — ujawnia ograniczenia poznania — lecz jako postawa prowadzi do paraliżu: Montaigne nie potrafi obronić żadnego pewnego twierdzenia ani o sobie, ani o świecie. Ponadto Pascal zarzuca mu, że głęboko roztrząsa nauki, nie asymilując ich jednak i ignorując postęp naukowy.
Que sais-je? jest więc dla Pascala punktem wyjścia, nie końcowym stanowiskiem: pytanie o granice poznania domaga się odpowiedzi w porządku objawienia, nie pozostania przy samym wątpieniu.