Poznanie — pojęcie, struktura i rodzaje aktów poznawczych

Abstract

Poznanie to świadoma czynność uzyskiwania informacji o czymś, zachodząca w ramach strumienia świadomości i polegająca na ujęciu odsłaniającego się przedmiotu. Wyróżnia się trzy sensy: poznanie jako czynność (sens źródłowy), jako czynność uprawomocniona (uzasadniona) oraz jako rezultat (wytwór). Podstawowy podział przebiega między poznaniem bezpośrednim a pośrednim; bezpośredniość daje się rozłożyć na szesnaście momentów, z których konstytutywne są: brak medium quod, brak odwołania do wcześniejszych sądów oraz całościowość ujęcia. Główne rodzaje aktów poznawczych to: spostrzeżenie zmysłowe zewnętrzne, spostrzeżenie zmysłowe wewnętrzne, samoświadomość (z przeżywaniem, introspekcją i spostrzeżeniem immanentnym), retencja i przypomnienie, spostrzeżenie cudzej psychiki, percepcja estetyczna oraz percepcja intelektualna.

Pojęcie poznania

Przez poznanie rozumie się czynność uzyskiwania informacji o czymś — czynność zaznajamiania się z czymś. Poznaniem są zatem: spostrzeganie drzewa za oknem, rozumienie sensu czytanego zdania, przypomnienie sobie minionych zdarzeń, uchwycenie relacji między przesłanką a wnioskiem. Jest to czynność świadoma, co znaczy, że: zachodzi jako zdarzenie, stan lub faza w ramach określonego strumienia świadomości związanego z jakimś „ja”; ujawnia się jako przeżywana faza tego strumienia; polega na ujęciu odsłaniającego się przedmiotu przynajmniej częściowo i pod pewnym względem.

Trzy sensy poznania

Poznanie jako czynność to sens źródłowy: gdyby nie było czynności uzyskiwania informacji, nie byłoby uzyskanej informacji ani wiedzy. W tym znaczeniu poznanie odsłania się w swoim przebiegu i przeciwstawia innym czynnościom (pożądaniu, upodobaniu, wytwarzaniu).

Z chwilą napotkania faktu błędu lub pomyłki konieczne jest drugie ujęcie: poznanie to przeżycie nie tylko informujące, lecz faktycznie informujące o czymś — czynność, która rzeczywiście trafia w przedmiot.

Trzecie ujęcie idzie dalej: poznanie to przeżycie nie tylko informujące, ale w swej funkcji informatora uprawomocnione (uzasadnione).

Można też mówić o poznaniu jako rezultacie (wytworze) czynności poznawania. Wytwór ten może być podmiotowy — spostrzeżenia, wyobrażenia, pojęcia, sądy, problemy oraz sprawności, czyli trwałe dyspozycje psychiczne do wykonywania aktów poznawczych — albo obiektywny, to znaczy jakąś doktryną lub systemem wiedzy wyrażonym jako układ sądów lub pytań.

Poznanie bezpośrednie i pośrednie

Wyróżnia się poznanie bezpośrednie i pośrednie. Rozróżnienie to zakłada parę pojęć: medium quod to pośrednik nieprzezroczysty, który — żeby pełnił funkcję pośrednika w poznaniu — musi uprzednio sam stać się przedmiotem poznania; medium quo to pośrednik przezroczysty, pełniący funkcję pośrednika bez bycia tematem uwagi poznającego (może być naturalny, jak oko, lub sztuczny, jak okulary).

Szesnaście momentów bezpośredniości

Poznanie bezpośrednie zachodzi wtedy, gdy spełnione są następujące momenty:

brak jakiegokolwiek pośrednika przezroczystego (medium quo) i nieprzezroczystego (medium quod),
brak pośrednika nieprzezroczystego (medium quod),
brak zmiany położenia w przestrzeni (kierunku) przedmiotu poznawanego,
brak zmiany czasu (istnienia) przedmiotu poznawanego,
brak odniesienia do aktów poznawczych tego samego rodzaju — genetycznego (jeden akt jest powodem ukonstytuowania się drugiego), strukturalnego (jeden akt jest przedmiotem drugiego) lub epistemologicznego (jeden akt dostarcza drugiemu kryterium oceny wiarygodności),
brak odniesienia do aktów poznawczych innego rodzaju,
brak odniesienia do sądów wcześniej uznanych,
brak aparatury wytwarzanej przez człowieka (instrumentów),
brak naturalnych organów zmysłowych,
brak czynnika intelektualnego,
brak stosunku podmiot–przedmiot,
brak zniekształceń poznawanego przedmiotu,
naoczne ujęcie przedmiotu,
całościowe (niedyskursywne) ujęcie przedmiotu,
pełne, adekwatne ujęcie przedmiotu,
pewne (nieomylne lub nieobalalne) ujęcie przedmiotu.

Spośród wymienionych aktów poznania przeżywanie spełnia właściwie wszystkie szesnaście momentów; spostrzeżenie immanentne spełnia moment pierwszy; spostrzeżenia wszelkich typów oraz przypomnienie spełniają moment drugi. Momentu trzeciego nie spełniają percepcje przez lustro, peryskop, telefon, telewizor, fotografię, film czy taśmę. Momentu czwartego nie spełnia percepcja przez fotografię, film i analogiczne zapisy. Moment siódmy spełniają spostrzeżenia i przypomnienie. Moment ósmy można właściwie pominąć po uwzględnieniu momentów drugiego, trzeciego i czwartego. Moment dziewiąty zachodzi tylko w przeżywaniu, spostrzeżeniu wewnętrznym i immanentnym oraz przypominaniu. Momenty dziesiąty i jedenasty zachodzą w doznawaniu, nie w poznaniu. Momenty dwunasty i szesnasty mają charakter oceniająco-epistemologiczny, nie opisowy. Momenty trzynasty i czternasty są charakterystyczne dla intuicji. Moment piętnasty realizuje się w przeżywaniu, a według fenomenologów także w spostrzeżeniu immanentnym i oglądzie ejdetycznym.

Konstytutywne momenty bezpośredniości

W czynnościach pretendujących do miana poznania bezpośredniego regularnie występują: brak medium quod, brak zmiany położenia i określenia czasowego przedmiotu, brak odniesienia do sądów oraz całościowość ujęcia. Te momenty należy uznać za konstytutywne dla bezpośredniości.

Poznanie bezpośrednie to zatem poznanie, w którym przedmiot dany jest wprost — bez medium quod, bez odwoływania się w funkcji poznawczej do jakichkolwiek sądów i całościowo. Ujęcie całościowe oznacza tu ujęcie „jednym rzutem oka”, przeciwstawiane dyskursowi. Dyskurs nie polega po prostu na oglądaniu przedmiotu z różnych stron: dyskursywne ujęcie przedmiotu to ujęcie go poprzez uchwycenie relacji między jego fragmentami lub stronami, a zwłaszcza poprzez uchwycenie relacji między pojęciami lub sądami dotyczącymi jego części lub własności. Pojęcia i sądy zawsze intencjonalnie izolują to, do czego się odnoszą. Przykładem ujęcia niedyskursywnego jest spostrzeżenie zbliżającego się człowieka; przykładem dyskursu — wnioskowanie.

Pełny akt świadomości i rodzaje aktów poznawczych

Przy rozumieniu poznania jako świadomej czynności uzyskiwania informacji poznaniem są zasadniczo przeżycia aktowo zorganizowane, intencyjnie skierowane na określone przedmioty. Na pełny akt świadomości (np. akt spostrzeżenia) składają się: treść (naoczna i nienaoczna), intencja (odniesienie do transcendentnego względem aktu przedmiotu), jakość (sposób odnoszenia się do przedmiotu — w przedstawieniu, sądzie, pytaniu), przeżywanie, egotyczne zorientowanie aktu (jest to zawsze akt czyjś, przynależny do spełniającego go „ja”), a także retencja i protencja, dzięki którym akt nie jest całością odizolowaną, lecz składnikiem i fazą strumienia świadomości.

Wyróżniane akty poznania to: przeżywanie, spostrzeżenie zmysłowe zewnętrzne, spostrzeżenie zmysłowe wewnętrzne, spostrzeżenie wewnętrzne, spostrzeżenie immanentne, przypomnienie, spostrzeżenie cudzej psychiki (w wyrazie), percepcja estetyczna (quasi-spostrzeżenie), percepcja (intuicja) intelektualna oraz percepcja poprzez instrumenty.

Spostrzeżenie zmysłowe zewnętrzne

Daną przedmiotową jest zazwyczaj nie pojedynczy przedmiot, lecz jednostkowa, realna (niezależna od świadomości poznającej), aktualnie istniejąca sytuacja zewnętrzna względem podmiotu — pewien fragment świata cielesnego. Najczęściej spostrzegamy na kilku drogach zmysłowych przedmiot lub układ przedmiotów na pewnym tle, a uwagą wyodrębniamy coś i czynimy tematem spostrzeżenia. To, co jest nam bezpośrednio i naocznie dane, jawi się jako realnie istniejący, ustrukturowany zespół jakości zmysłowych, stanowiący wyodrębnioną z otoczenia całość — przy czym aktualnie spostrzegany zespół jakości stanowi jedynie stronę lub część poznawanego przedmiotu.

Dopiero dalsze zabiegi analityczno-refleksyjne uświadamiają nam, że obok spostrzeganych jakości zmysłowych można wyróżnić doznawane (lecz przedmiotowo nie dane) treści wrażeniowe. Oglądając ten sam przedmiot z coraz innej strony, w innym oświetleniu i doznając coraz nowych wyglądów, widzimy zarazem ten sam przedmiot w jego stałym doborze własności. Niezależnie od przyjętej teorii doznawanych wyglądów, nie one są w spostrzeżeniu tematem poznającej świadomości.

W spostrzeganym przedmiocie należy zatem odróżnić: to, co aktualnie oglądane (określona strona); to, co współdane z tym, co aktualnie wprost oglądane (inne strony lub głębia); to, co zasugerowane przez to, co dane (np. jednorodność niewidzianych stron z widzianą); oraz to, co jedynie skojarzone, wyobrażone lub pomyślane na podstawie uprzedniej wiedzy. Spostrzeżenie ujmuje swój przedmiot aspektywnie i nieadekwatnie, wymagając uzupełnienia przez inne spostrzeżenia.

Rezultatem spostrzeżenia jest sąd lub raczej mnogość sądów: egzystencjalnych („tutaj oto istnieje zielone drzewo”) i klasyfikujących („to oto drzewo jest wysokie”). Protokołem spostrzeżenia są sądy stwierdzające sam akt: „spostrzegam stojące tutaj zielone drzewo”. Sądy będące protokołami lub rezultatami spostrzeżeń mogą być względem tych spostrzeżeń wierne, ale nie mogą być adekwatne — stanowią pojęciowo-językową artykulację zazwyczaj tylko części informacji zawartej w przeżytym spostrzeżeniu. Są one zawsze czymś wtórnym wobec bezpośredniego poznania.

W związku ze spostrzeżeniem zachodzą dwa zasadnicze spory. Jeden to spór o charakter przedmiotu spostrzeżenia, prowadzony między prezentacjonizmem a reprezentacjonizmem: czy spostrzegamy same przedmioty cielesne, czy różne od nich bytowo reprezentanty. Drugi to spór o charakter samego aktu spostrzeżenia, prowadzony między sensualizmem a intelektualizmem: czy spostrzeganie polega na doznawaniu mnogości wrażeń, czy też doznawane wrażenia pełnią rolę medium quo, podczas gdy samo spostrzeżenie jest bezpośrednim zmysłowo-intelektualnym ujmowaniem określonych układów jakości zmysłowych, stanowiących pewną sensowną całość.

Spostrzeżenie zmysłowe wewnętrzne

Daną przedmiotową jest tu jednostkowa sytuacja realnie istniejąca, aktualnie zachodząca w przedmiocie określanym jako „moje ciało”. Przedmiot ten pozostaje w szczególnym stosunku do podmiotu poznającego i może być dany — co do niektórych stron — także w spostrzeżeniu zmysłowym zewnętrznym. Podobnie jak w spostrzeżeniu zewnętrznym, należy wyróżnić przedmiot spostrzeżenia („moje ciało”) i doznawane treści wrażeniowe (np. wrażenia ustrojowe). W swojej funkcji informatora spostrzeżenie zmysłowe wewnętrzne może być uzupełniane przez inne spostrzeżenia tego typu oraz przez spostrzeżenia zmysłowe zewnętrzne dotyczące ciała i jego otoczenia; w obu typach spostrzeżeń zachodzą analogiczne ograniczenia i złudzenia. Rezultatami są sądy dotyczące aktualnie istniejących stanów, procesów, zdarzeń i cech przedmiotu zwanego „moim ciałem”. Spostrzeżenie zmysłowe wewnętrzne bywa mylone z właściwym spostrzeżeniem wewnętrznym — introspekcją.

Samoświadomość

Samoświadomość to wszelkie bezpośrednie poznanie psychiki podmiotu poznającego. To, co psychiczne, ma trzy warstwy: strumień świadomości (której fazą jest aktualne przeżycie), siły i sprawności (dyspozycje) oraz „ja” — trwały podmiot strumienia przeżyć i dyspozycji, świadomy siebie w przeżywaniu, zachowujący swoją identyczność pomimo przerw w strumieniu świadomości.

Wyróżnia się co najmniej następujące typy samoświadomości: przeżywanie, spostrzeżenie wewnętrzne, spostrzeżenie immanentne (oba ostatnie można nazwać refleksją) oraz przypomnienie przeszłości własnej psychiki, czyli retrospekcję.

Przeżywanie

Przeżywanie (intuicja przeżywania) to świadomość zachodzenia aktualnego stanu czy aktu psychicznego, w granicznym przypadku — świadomość doznawania treści wrażeniowej. Jest ono immanentnym momentem dokonującego się przeżycia, jakby płynięciem świadomości z jej aktualnym stanem lub aktem. Jest ujmowane przez świadomość drugorzędnie — nie jako temat uwagi — i jest poczuciem zachodzenia bez przedmiotowego dystansowania tego, z czym zaznajamia. „Przeżywanie” to nazwa dla tej własności świadomości, że ujawnia się sama przez swoje zachodzenie.

Spostrzeżenie wewnętrzne (introspekcja)

Gdy przeżywany akt lub stan psychiczny czynimy tematem naszego poznania, przedmiotem uwagi, zachodzi samoświadomość refleksyjna — introspekcja. Daną przedmiotową jest tu jednostkowy, zastany, realnie istniejący, aktualnie przynależny do mojej psychiki stan lub czynność, własność lub dążność. Rezultatami są sądy w rodzaju: „widzę zielone drzewo”, „przeżywam nastrój smutku”, „jestem porywczy”. Protokołami są: „spostrzegam moje widzenie zielonego drzewa” lub „spostrzegam mój smutek”.

Przeżywanie informuje o zachodzeniu i charakterze aktualnego przeżycia — czyli o pierwszej z wyróżnionych warstw psychiki, a o „ja” o tyle, o ile w każdym przeżyciu zaznacza się jego podmiotowa orientacja. Spostrzeżenie wewnętrzne natomiast informuje przede wszystkim o warstwie drugiej i trzeciej: traktuje spostrzegane stany i czynności świadome jako przejaw sił, zdolności i dyspozycji aktywnego „ja”.

Spostrzeżenie immanentne

Podobnie jak przeżywanie, spostrzeżenie immanentne informuje jedynie o zachodzeniu i zawartości aktualnych przeżyć — o poszczególnych fazach i składnikach strumienia świadomości. W przeciwieństwie do przeżywania nie jest jednak momentem przeżycia, lecz aktem świadomości przynależnym do danego strumienia. Jego sens sprowadza się do ujęcia tego, co aktualnie przeżywane, wyłącznie jako pewnego przedmiotu przynależnego do strumienia świadomości i określonego przez to, co w strumieniu immanentnie zawarte lub przez tę zawartość intencjonalnie wyznaczone.

We wszystkich postaciach samoświadomości — nierefleksyjnej (przeżywanie) i refleksyjnej (spostrzeżenie wewnętrzne i immanentne) — nie występuje medium quod, nie ma odniesienia do jakichś sądów, a pełnienie właściwych funkcji poznawczych nie jest uwarunkowane przez czynności niebędące samoświadomością.

Retencja i przypomnienie

Przeżycia układają się w ciąg zwany strumieniem świadomości. Każde aktualne przeżycie stanowi fazę tego strumienia, w którym to, co teraźniejsze, jest szczeliną między przeszłością a przyszłością. Ciągłość strumienia ujawnia się dzięki temu, że aktualna świadomość niejako zatrzymuje to, co właśnie mija — pogłos tego, co odeszło w przeszłość, nie zanika od razu. To jest właśnie retencja. Zachodzi ona w każdym normalnym przeżyciu; nawet po przerwie w biegu świadomości to, co przeżywamy, traktujemy jako ciąg dalszy, a nie jako nowy początek. Retencja jest wówczas jakby pustą formą domagającą się wypełnienia, porównywalną do poczucia pogłosu ustającego dźwięku. Jest momentem aktu, nie zaś aktem intencyjnie skierowanym na to, co minione jako na zewnętrzny przedmiot. Stosunek retencji do minionego przeżycia jest podobny do stosunku przeżywania do aktualnego przeżycia. Gdyby nie retencja, niemożliwa byłaby samoświadomość ciągłości naszych świadomych stanów i procesów.

Przypomnienie to bezpośrednie, świadome, aktowe ujęcie jakiegoś jednostkowego przedmiotu lub sytuacji jako niegdyś istniejącego i niegdyś mi bezpośrednio lub pośrednio danego. Intencja aktów przypomnienia skierowana jest na coś zewnętrznego, przeszłego, w przeszłości danego świadomości przeżywającej przypomnienie. Przypomnienie nie jest zatem zwykłym wyobrażeniem sobie przeszłości — jego sens polega na ponownym uobecnianiu tego, co było, wobec aktualnej świadomości. Szczególną jego postacią jest akt „żywej pamięci”: przeszłość stojąca żywo w pamięci można uprzytomnić sobie bez wstrzymywania aktualnego biegu świadomości, odleglejszą — dopiero trudem uwagi intendując ku temu, co minęło.

Przypomnienie informuje bez medium quod i bez odnoszenia do sądów o zewnętrznych przedmiotach przeszłych oraz o własnych przeszłych stanach, aktach i dyspozycjach psychicznych. Nie stanowi jednak adekwatnego poznania tego, co przypomniane; retrospekcja (przypomnienie dotyczące przeszłości własnej psychiki) w swojej funkcji poznawczej uzupełnia retencję i jest przez nią uzupełniana.

Spostrzeżenie cudzej psychiki

Spostrzegamy cudzy gniew czy dezorientację jako jednostkowy, zastany, aktualny przedmiot — stan lub akt psychiczny przynależny do drugiej osoby. To, co dane w tym spostrzeżeniu, jawi się wprost: bez medium quod i z pewną naocznością. Czynnikiem wyrażającym, pełniącym rolę medium quo, jest tu określony stan lub zachowanie ciała — czyjaś mina lub gest. Nie ono jednak jest tematem spostrzegającej świadomości, lecz wyraz cudzego życia psychicznego: malowanie się na twarzy smutku lub wysiłku zrozumienia (przedmiotem ujęcia jest malujący się smutek, nie samo malowanie się smutku). Mamy tu do czynienia z relacją trójczłonową: czynnik wyrażający — wyraz — to, co wyrażone. Nie ma tu medium quod, wnioskowania ani odnoszenia do sądów lub bezpośredniego poznania innego rodzaju.

Spostrzeżenie cudzych stanów lub aktów psychicznych może być uzupełniane przez inne spostrzeżenia tego samego typu. Między poznawaniem cudzej a własnej psychiki zachodzi też związek, lecz jest to związek przez rozumowanie — wnioskowanie przez analogię.

Percepcja estetyczna

Przedmiotem percepcji estetycznej jest dzieło sztuki, a właściwie przedmiot estetyczny ujawniany przez dzieło. Przedmiot estetyczny jest dwustronnie uwarunkowany: przez świadomość twórcy lub odbiorcy oraz przez ukształtowany przez twórcę cielesny przedmiot, stanowiący podstawę intersubiektywnej trwałości dzieła. Ten cielesny przedmiot — malowidło, bryła trójwymiarowa — dany w spostrzeżeniu zmysłowym zewnętrznym, musi być ujęty tak, że dostarcza wyglądów będących medium quo percepcji estetycznej. Wyglądy te mają inną strukturę niż wyglądy towarzyszące spostrzeżeniu czegoś realnego. Dlatego to, co przez nie dane, nie charakteryzuje się realną pozycją bytową — nie jest dane jako istniejące w realnej czasoprzestrzeni ani jako biorące udział w procesach przyczynowego oddziaływania. Mimo to percypowane przedmioty dane są jako coś zewnętrznego względem świadomości percypującej, określonego i poznawanego w swojej określoności.

Rezultatami percepcji estetycznej są sądy o zawartości danego dzieła i o świecie w nim przedstawionym, przy czym to, co percypowane, dane jest jako zewnętrzne, lecz nienależące do świata realnego. Protokołem jest sąd stwierdzający zaistnienie samej percepcji. W swojej funkcji informatora percepcja estetyczna może być uzupełniana przez inne percepcje estetyczne. Sama percepcja estetyczna jest składnikiem lub etapem przeżycia estetycznego — procesu wielofazowego, w którym przeplatają się momenty poznawcze i emocjonalne.

Percepcja intelektualna (intelekcja)

Percepcja intelektualna, zwana niekiedy intelekcją, jest ujęciem wprost jakiegoś przedmiotu lub układu przedmiotów w sposób niezmysłowy. To, co ujmowane wprost, to zewnętrzny, zastany przedmiot wzięty w jego tożsamości lub takożsamości, w jego sensie, roli, relacji do innego przedmiotu lub związku z czymś innym. Sens jego pozycji bytowej wyznacza to, że jest on przedmiotem zastanym, określonym i pozostającym w relacjach do innych przedmiotów. Nie musi to być przedmiot faktycznie przynależny do realnego świata.

W fenomenologii wskazuje się na ogląd ejdetyczny jako szczególny typ bezpośredniego poznania tego, co idealne i ogólne: zawartości idei lub istoty czegoś. Jest on wprawdzie nadbudowany na aktach doświadczenia (spostrzeżenie, quasi-spostrzeżenie, przypomnienie, wyobrażenie), lecz od nich epistemologicznie niezależny. Wymaga zajęcia postawy ejdetycznej i dokonania ideacji (operacji uzmienniania) posługującej się tzw. wariancją imaginatywną. Ogląd ejdetyczny ujmuje swój przedmiot „naocznością kategorialną”, różną od naoczności fundujących go aktów doświadczenia.

Źródła

Notatki o strukturze i rodzajach aktów poznawczych; tradycja fenomenologiczna (Husserl i in.)

epistemologia-zagadnienia-rozne historia-filozofii-zachodniej evergreen