Eikos logos i granice poznania (Timajos, Platon)
Abstract
W Timajosie Platon wyraźnie zaznacza epistemiczne ograniczenia ludzkiego poznania kosmosu. Kosmologia nie może być przedstawiona jako wiedza ścisła, lecz jedynie jako εἰκὼς λόγος (eikos logos) — „opowieść prawdopodobna”. Oznacza to, że w badaniu świata dochodzimy tylko do najbardziej racjonalnego modelu zjawisk, który pozostaje hipotetyczny i podatny na dalsze trudności. Dialog pokazuje więc strukturalny mechanizm filozofii: rozwiązanie problemu rodzi nowe problemy, a poznanie kosmosu ma charakter przybliżony.
Najbardziej znana deklaracja metodologiczna pojawia się na początku kosmologii Timajosa.
Timajos 29c–d
„O sprawach boskich i o powstaniu wszechświata trzeba mówić tak, aby przedstawić opowieść prawdopodobną (eikos logos); należy być zadowolonym, jeśli nasze wyjaśnienie nie będzie gorsze od innych.”
Sens tej tezy:
| poziom | status poznania |
|---|---|
| matematyka | wiedza ścisła |
| kosmologia | prawdopodobne wyjaśnienie |
| mit kosmiczny | model wyjaśniający |
Platon sygnalizuje więc, że filozofia przyrody nie daje pewności takiej jak matematyka.
Kolejna ważna deklaracja dotyczy struktury poznania.
Timajos 27d–28a
„To, co zawsze jest i nie powstaje, poznaje się rozumem i myślą; to zaś, co powstaje i ginie, ale nigdy naprawdę nie jest, poznaje się przez mniemanie połączone z postrzeżeniem.”
Schemat epistemologiczny:
BYT (to on) → poznanie rozumowe → wiedza
POWSTAWANIE (gignesthai) → percepcja + mniemanie → opinia
Kosmos należy do drugiej kategorii, ponieważ powstał.
Dlatego jego wyjaśnienie nie może być całkowicie pewne.
W jednym z najbardziej znanych fragmentów Platon wskazuje, że opis powstania świata jest rekonstrukcją rozumową, a nie wiedzą bezpośrednią.
Timajos 28b–c
„Trudno jest znaleźć twórcę i ojca tego wszechświata, a gdyby się go znalazło, nie można go ogłosić wszystkim.”
Teza ma dwa poziomy:
-
trudność metafizyczna – poznanie zasady świata jest niezwykle trudne
-
trudność epistemiczna – nawet jeśli ją pojmiemy, nie da się jej w pełni wyrazić
Timajos podkreśla, że jego kosmologia jest konstrukcją rozumową opartą na tym, co wydaje się najbardziej racjonalne.
Timajos 29b
„Jeśli więc w takich sprawach potrafimy przedstawić opowieść nie mniej prawdopodobną od innych, trzeba uznać, że osiągnęliśmy to, co możliwe dla człowieka.”
Oznacza to:
problem kosmologiczny
↓
model racjonalny
↓
wyjaśnienie prawdopodobne
↓
dalsze pytania
Timajos wprowadza ważną zasadę filozofii przyrody:
| zasada | sens |
|---|---|
| eikos logos | kosmologia jest modelem, nie wiedzą absolutną |
| analogia | wyjaśnienia są rekonstrukcjami rozumu |
| probabilizm | różne modele mogą być mniej lub bardziej prawdopodobne |
| otwartość | każde rozwiązanie może zostać zastąpione lepszym |
Dlatego w platońskiej kosmologii pojawia się to, co można nazwać filozoficznym błądzeniem: kolejne hipotezy przybliżają rozumienie świata, ale nie zamykają problemu.
-
„To, co zawsze jest i nie powstaje, poznaje się rozumem; to zaś, co powstaje, poznaje się przez mniemanie i zmysły.” (Timajos 27d–28a)
-
„Trudno jest znaleźć twórcę i ojca tego wszechświata.” (Timajos 28c)
-
„O powstaniu świata należy mówić w postaci opowieści prawdopodobnej.” (Timajos 29d)
-
„Jeżeli przedstawimy opowieść nie mniej prawdopodobną od innych, osiągniemy to, co dla człowieka możliwe.” (Timajos 29b)
-
Platon, Timajos.
-
F. M. Cornford — Plato’s Cosmology
-
Thomas Johansen — Plato’s Natural Philosophy
Powiązane tropy
-
aporia w dialogach sokratejskich
-
metoda hipotetyczna w Platonie
-
kosmologia jako mit filozoficzny
-
relacja między doxa i episteme w Platonie
Tagi
epistemologia-zagadnienia-rozne historia-filozofii-zachodniej evergreen